در جنوب شرقى كرمانشاه ولايت كوهستانى لرستان واقع بود و توسط يك نفر والى كه مقر حكومتش در شهر خرم آباد ، در سرزمين لرهاى فعلى بود ، اداره مىشد .
عربستان يا خوزستان « 1 » در جنوب شرقى لرستان قرار داشت و مانند آن توسط يك نفر والى اداره مىشد . مقام والى در اين ولايت مثل گرجستان در يك خانواده يعنى خانوادهء مشعشع « 2 » موروثى شده بود و اعضاى آن نسب خود را توسط امام موسى كاظم به پيغمبر اسلام مىرساندند . « 3 » مؤلف تذكرة الملوك مىنويسد كه والى عربستان به علت نسب و شجاعت و « زيادتى ايل و عشيرت » از والىهاى ديگر برتر بود . سادات مشعشع مانند اكثر مردان قبيلهء خود از آيين تسنن پيروى مىكردند .
در قسمت شرقى و شمال شرقى اين ولايت خاك طوايف بختيارى قرار دارد . رئيس اين طايفه اگر چه داراى مقام والى نبود ولى در اواخر عهد صفوى از لحاظ اهميت ، بعد از والى گرجستان محسوب مىشد .
در شمال غربى فارس ناحيهء كوهستانى كوه گيلويه واقع است « 4 » كه يك نفر بيگلربيگى آن را اداره مىكرد .
ايالت بزرگ فارس كه خود كشورى به شمار مىآمد ، از دهانهء خليج فارس تا مدخل آن نزديك بندر عباس و تنگهء هرمز ادامه داشت . مركز آن مثل امروز شهر شيراز بود . فارس كه سابقا زير نظر يك بيگلربيگى اداره مىشد ، در اين وقت جزء « خاصه » يا املاك سلطنتى به شمار مىآمد . بندر عمدهء فارس ، و در واقع تمام ايران ، بندر عباس ، و به قول كمپانى انگليسى هند شرقى ، گمبرون بود . كمپانى هلندى هند شرقى و كمپانى مذكور و گاهى كمپانى فرانسوى هند شرقى « 5 » مؤسساتى در اين بندر داشتند .
در جنوب شرقى فارس ايالت كرمان كه مقر حكومتش شهرى به همين نام بود قرار داشت و
هامش
( 1 ) . سابقا به نام خوزستان يا كشور خوزىها معروف بود . نظر به اين كه اين ولايت در عهد صفوى عربستان خوانده مىشد ، اين نام در اينجا به كار برده مىشود . اسم سابق در سالهاى اخير معمول شده است .
( 2 ) . مؤسس سلسلهء عرب مشعشع سيدى بود از اخلاف پيغمبر در مدينه كه در حدود اوايل قرن چهاردهم ميلادى به واسط مهاجرت كرد . يكى از نوادگان او به نام سيد محمد از واسط به ايران آمد و در زمان سلطنت شاه اسماعيل اول در عربستان اقامت گزيد . فرزندش سيد حيدر قصر حويزه را در جزيرهاى واقع در يكى از شعبات كرخه بنا نهاد ( حويزه در سى و هشت ميلى شمال غربى اهواز است ) . مندرجا خاندان مشعشع چنان نيرومند شدند كه مقام والى عربستان را موروثى كردند . براى دستيابى به اطلاعات بيشتر دربارهء خاندان مشعشع مقالهء استاد مينورسكى در دايرة المعارف اسلام .
( 3 ) . پادشاهان صفوى نسب خود را توسط امام على ( ع ) و امام موسى كاظم ( ع ) به پيغمبر اسلام مىرساندند .
( 4 ) . براى دستيابى به شرح ناحيهء كوه گيلويه مقالهء هريسنJ . V . Harrisonدر :Geographical Joural , vo 1 . LXXXVIII , no . I , ( July , 1936( 5 ) .Compagnie des Indes