فصل اول ايران در اواخر دورهء صفويه
1 - مساحت كشور
حاجى ميرزا حسن فسايى در كتاب خود به نام فارسنامهء ناصرى مىنويسد : « وسعت مملكت شاه سلطان حسين از آب آمويه [ جيحون ] و قندهار تا سليمانيهء كردستان و از حدّ داغستان و گرجستان تا كنار درياى عمّان و جزيرهء [ جزاير ] بحرين بود . » « 1 »
در اواخر قرن هفدهم ، كشور ايران وسيعتر از ايران امروز بود ، زيرا به جاى 628000 ميل مربع ، يك ميليون ميل مربع مساحت داشت . از لحاظ جغرافيايى ، اختلاف عمده ميان ايران آن عهد و كشور فعلى در شمال غربى و مشرق و شمال شرقى بود ، زيرا در اين نواحى سرزمينهاى ديگرى جزء ايران به شمار مىآمد . به استثناى بغداد و قسمتهايى از بينالنهرين و آناطولى ، كه شاه صفى ( 42 - 1629 ) از دست داد ، مساحت ايران در اواخر قرن هفدهم اساسا برابر مساحت اين كشور بعد از مرگ شاه عباس كبير در سال 1629 بود . نواحى از دست رفته از لحاظ نژادى جزء ايران نبود و نگاه دارى آن ، در صورت امكان ، باعث مخاطرات داخلى و خارجى مىشد . در اين مورد بايد خاطر نشان ساخت كه در بعضى از سرزمينهايى كه هنوز جزء ايران بود مردمانى با نژادها و عقايد مختلف زندگى مىكردند ، و به عللى كه بعدا شرح خواهيم داد حوادث ناگوارى براى سلسلهء صفويه و كشور ايران به بار آوردند .
2 - مرزها
در منتهى اليه شمال غربى ، مرز طويل با تركيه از نزديكى غرب قلهء كازبك در سلسلهء جبال قفقاز شروع مىشد و به طرف جنوب غربى امتداد مىيافت و دو ايالت ايمرتى و كارتيل را از هم جدا
هامش
( 1 ) . چاپ سنگى ، تهران ، 1313 ، ص 160 .