نمى دانى كه اينان پس از تو چه حوادثى آفريدند ) ، علما اتفاق دارند كه اين
روايت درباره كساني است كه پس از وفات رسول خدا صلى الله عليه وآله وسلم مرتد شدند وآنان
در زمان حيات آن حضرت از أصحاب أو بودند وپس از أو مرتد گشتند ) . ( 1 )
ونيز گويد : ( مراد از آنها أهل ارتداد است كه پس از رسول خدا صلى الله عليه وآله وسلم مرتد
شدند وأبو بكر با آنان جنگيد ) . ( 2 )
وابن منظور در ( لسان العرب ) مادة ( ردد ) گويد : ( ودر حديث قيامت وحوض
آمده است : ( پاسخ آيد كه آنان پيوسته عقب گرد كردند ) يعنى از بعضي واجبات
تخلف كردند . ومنظور ارتداد به كفر نيست ، وبه همين دليل اين ارتداد را به
( أعقابهم ) مقيد ساخته ( يعنى به گذشته خويش ودوران جاهليت . بنابر اين مربوط
به أكثر أصحاب نيست بلكه مربوط به عده خاصي است ) زيرا احدى از صحابه
پس از پيامبر صلى الله عليه وآله وسلم مرتد نشد ( به اين معنا كه به دوران جاهليت بازگردد ) وتنها
گروهى از سركشان عرب مرتد گشتند ) . ( 3 )
علامه مظفر رحمه الله در رد سخن فضل بن روزبهان گويد : بي شك روايات حوض
به قرائنى ناظر به أهل سقيفة است نه أهل رده ، از جمله : برخى از آن أحاديث
دلالت بر ارتداد عموم صحابه جز شمار اندكى مانند شتران گم شده ، دارد . واز
جمله : تعبير برخى از آن روايات چنين است : ( پيوسته عقب گرد مى كردند ) ، زيرا
اين گونه سخن ظهور در استمرار وطول مدت ارتداد دارد ، لذا با مانعان زكات
ومانند آنها كه چند روزى بيش نپاييدند تطبيق نمى يابد به ويژه كه به اعتراف خود
هامش
( 1 ) - به نقل از دلائل الصدق 3 / 400 .
( 2 ) - همان / 412 .
( 3 ) - كاش مى دانستم اين سركشان عرب كيستند ؟ آيا ابن منظور كلمه ( أصحابي ) را در اين روايات
نديده است ؟ آيا تعبير ( أعقابكم ) ناظر به سابقه أكثر صحابه به دوران جاهليت نيست ؟ علاوة آن كه وظيفة
لغوى تعريف لغت است نه نظر دادن در مسائل كلامي واعتقادي . ( م )