در خداوند باشد . او مانند پيشينيانش ، تصريح مىكرد كه ارادهء خداوند مقيد به مكان نيست .
« لا فى المكان » . « 1 »
اثبات عرضهايى كه حال در محل نيستند يكى از ويژگيهاى كلامى بصريان پيش از ابو الحسين بصرى است . ابو الحسين منكر امكان اين امر بود . « 2 » علامه در اين مورد از او پيروى مىكرد . « 3 »
علامه از جهت ديگرى نيز از مذهب ابو الحسين بصرى در مورد ارادهء خداوند پيروى مىكرد . آنان اراده و كراهت خداوند را عين انگيزه و نهى او مىدانستند ، علم خداوند به فعل خير موجد داعى او براى انجام آن است و علم او به فعل شر موجب نهى او از انجام آن است . « 4 »
[ معرفى نظريه ابوالقاسم كعبى توسط علامه ]
بيان علامه در معرفى نظريه ابو القاسم كعبى و مكتبش درست است . به نقل او ايشان معتقد بودند ارادهء خداوند در مورد افعال بندگان قائم به امر اوست . اما در معرفى نظريهء آنها دربارهء ارادهء خداوند در مورد افعال خودش ، كه در واقع آن را با موضع ابو الحسين بصرى يكسان مىداند و به بيان علامه هردو ارادهء الهى را علم خداوند به افعالش مىدانستند . اشتباه مىكند . بغداديان ارادهء خداوند در مورد افعال خودش را خلق آنها مىدانستند ، « 5 » اشتباه علامه در اين معرفى بهعلت پيروى از رويهء تعدادى از نويسندگان پيشين بود كه معتقد بودند ابو الحسين در عقيده به ماهيت ارادهء خداوند از كعبى پيروى مىكرد . « 6 »
هامش
( 1 ) - همان ، 6 / 2 : 149 به بعد .
( 2 ) - ابن ملاحمى ، معتمد ، 4 - 133 .
( 3 ) - مناهج ، 88 پ ؛ نهج المسترشدين ، 91 .
( 4 ) - ابن ملاحمى ، معتمد ، 240 ؛ تقى الدين ، 203 ؛ محلّى ، 150 پ ؛ ميثم بحرانى ، 88 .
( 5 ) - مانكديم ، 434 ؛ اشعرى ، مقالات ، 191 ، 509 ؛ بغدادى ، فرق ، 2 - 181 ؛ شهرستانى ، ملل ، 1 : 55 ، 78
( 6 ) - تقى الدين ، 202 ؛ جرجانى ، 57 ؛ رازى ، اربعين ، 147 ؛ همو ، مطالب ، 3 : 179 ؛ ج . وجده در مقاله « صفت الهى اراده »Vajda , G . " L'attribut divin d'irada ( volonte ? ) a'apre ? s une source inexploite ? e . " Sutdia Islamica 31 . 257 - 268 .بخشى از يك جزوهء خطى اشعرى مجهول المولف مربوط به صفت ارادهء الهى محفوظ در كتابخانه ملى پاريس شماره 1259 را معرفى كرده است ( ر . ك : وجده و سوان 3 : 131 ) اين جزوه بخشى از مطالب العالية فخر رازى است ؛ در مورد متنى كه با ترجمه وجده همخوانى دارد ر . ك : مطالب ، 3 : 173 - 182 .