بنيانگذار مكتب بغداد نظّام بود . « 1 » در مذهب او صفت اراده عملا غايب است چون او آن را با سه معنى مختلف يكى مىدانست . « 2 » در مورد افعال خداوند ، اراده عين آفرينش آنهاست . « 3 » در مورد افعال بندگانش ، اراده او عين امر اوست . « 4 » خداوند ممكن است ارادهء واقعهاى در آينده مانند روز رستاخيز را داشته باشد . در اين مورد نظّام حكم او به آن واقعه و خبر دادن از آن را عين اراده او مىدانست . « 5 »
علامه از اختلافنظر بين متكلمان معتزلى دربارهء ارادهء آدمى نام مىبرد . « 6 » آيا ارادهء او عين داعى او براى فعلى است كه انجام مىدهد يا مفهومى غير از آن دارد ؟
بهشميه كه در بافت اعتقاديشان در باب احوال معتقد به صفت ارادهء مجزايى براى انسان بودند چنين مسألهاى برايشان مطرح نبود . اما پيروان مكتب ابو الحسين در اين مطلب اتفاق نظر نداشتند . ابو الحسين وجود اراده را در بنده زايد بر داعى روا مىدانست . « 7 » وقتى كه بنده انگيزهاى براى فعلى خاص دارد آن را « طلب / مطالبه » مىكند . اين طلب كه فقط براى موجود جسمانى داراى شهوت ممكن است نه براى خداوند ، از نظر ابو الحسين « اراده » نام دارد . « 8 » ابن ملاحمى با انكار حقيقت اراده حتى در بنده با استادش اختلافنظر داشت . از نظر او اراده و كراهت ، در بنده و در خداوند را مىتوان به انگيزه براى فعل و نهى از آن محدود كرد . « 9 »
علامه از نظر ابو الحسين بصرى پيروى مىكرد . وقتى بنده داعيى براى فعل دارد به آن
هامش
( 1 ) - شهرستانى ، ملل ، 1 : 55 . در موردنظر دربارهء ارادهء خداوند بهطور كلى ر . ك : اشعرى . مقالات ، 1 : 190 ، 365 ، 10 - 509 ؛ مانكديم ، 434 ؛ عبد الجبار ، مغنى ، 6 / 2 ، 3 - 4 ؛ نيز مادلونگ ، امام قاسم بن ابراهيم 6 - 165 فان اس « قدرت الهى » 670 - 671 .J . Van Ess , " Go ? ttliche Allmacht im Zerrbild menschlicher Sprache , " Melange de l'universite Saint - Joseph , 49 ( 1975 - 6 ) : 670 - 1 .( 2 ) - نظام معمولا از لفظ « اراده » اجتناب مىكند و به جاى آن عبارت « وصف بانّه مريد » به كار مىبرد . مثلا ر . ك : اشعرى ، مقالات ، 1 - 190 ، 10 - 509 .
( 3 ) - همان ، 1 - 190 ، 10 - 509 .
( 4 ) - همان .
( 5 ) - همان .
( 6 ) - معارج ، 117 ر ( نقل در كتاب حاضر ص 201 ) .
( 7 ) - ابن ملاحمى ، معتمد ، 240 ؛ همو ، فائق ، 22 ر ؛ تقى الدين ، 203 ؛ محلّى ، 150 پ .
( 8 ) - ابن ملاحمى ، معتمد ، 1 - 240 ، 249 .
( 9 ) - همان ، 249 ، همو ، فائق ، 22 ر . نيز محلّى ، 150 پ .