كند نميشود چيزى به او حالى كرد ، آدمى كه بر جهل خود مصمم است ، مانند مرده و مانند آدم كر است و به هيچ وجه گوش به دعوت نميدهد و فكر خود را در بارهء آن به كار نمىاندازد .
وَ ما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ
: تو كوران را نميتوانى از راه ضلالت برگردانى . اينها هم مثل كوران از آيات و معجزات تو بهره نميگيرند . در اينجا جهل را بمنزلهء كورى قرار داده است . زيرا همانطور كه كورى انسان را از ديدن باز ميدارد ، جهل هم انسان را از تشخيص حقيقت مانع مىشود .
إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ
: حق را كسى از تو مىشنود كه تسليم و منقاد و اهل ايمان و نظر در آيات ما باشد .
در اينجا قبول حق را شنيدن آن و ترك قبول حق را نشنيدن آن حساب كرده است .
وَ إِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ
: هنگامى كه عذاب بر آنها واجب گردد ، جنبندهاى در ميان صفا و مروه خارج مىكنيم تا مؤمن را خبر دهد كه مؤمن است و كافر را خبر دهد كه كافر است . در اين وقت است كه تكليف برداشته مىشود و توبهء كسى قبول نميگردد . يكى از نشانههاى قيامت همين است . گفتهاند :
هيچ مؤمنى و منافقى نميماند مگر اينكه از اين جنبنده مطلع مىشود . شبى بيرون مىآيد كه مردم بسوى منى مىروند .
برخى گفتهاند : اين جنبنده هنگامى خارج مىشود كه كار آنها به جايى رسد كه هيچيك از آنها رستگار نشوند .
قتاده گويد : يعنى هنگامى كه خدا بر آنها غضب كند .
برخى گفتهاند : در وقتى كه قيامت نزديك شده و عذاب آنها را فرا گيرد .
ابو سعيد خدرى و ابن عمر گويند : هنگامى است كه امر بمعروف و نهى از منكر را ترك كنند .
از على ( ع ) پرسيدند : دابه ( جنبنده ) چيست ؟ فرمود : به خدا سوگند كه دم