كه با خدا به پرستش جماداتى مىپردازند كه چيزى خلق نمىكند و كارى كه سزاوار عبادت باشد انجام نمىدهد و در عين حال مخلوق هم هستند . كلمه « ما » به معناى چيزهاى غير عاقل است و از اينجا بر مىآيد كه آنچه آنها شريك خدا قرار مىدادند بتها بودند نه شيطان . علت اينكه با جملهء
« وَ هُمْ يُخْلَقُونَ »
ضمير ذوى العقول به آنها بر مىگرداند ، اين است كه مىخواهد بگويد : بتها و بت پرستان هر دو مخلوق خداوند متعال هستند . ممكن است از اين لحاظ باشد كه بتها مورد تعظيم آنها بودند و بعنوان موجوداتى قادر و عاقل پرستيده مىشدند ، از اينرو ضمير ذوى العقول به غير ذوى العقول برگشته است . چنان كه مىفرمايد :
« وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ »
( يوسف - 4 : ستارگان و ماه و خورشيد را ديدم كه براى من سجده مىكنند . )
وَ لا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَ لا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ
: چيزهايى را شريك خدا قرار مىدهند و پرستش مىكنند كه نه از عهدهء يارى و حمايت آنها بر مىآيند و نه از عهدهء حمايت و يارى خودشان . چنين موجودى در نهايت عجز و زبونى است و كارى از دستش ساخته نيست و نمىتواند معبود باشد .
وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لا يَتَّبِعُوكُمْ
: ابو على جبائى گويد : يعنى اگر بتها را بهدايت دعوت كنيد ، قبول هدايت نمىكنند . يعنى بقدرى ضعيفند كه نه از عهدهء هدايت كسى بر مىآيند و نه خودشان مىتوانند هدايت پذير باشند .
حسن گويد : يعنى اگر مشركين را كه بر كفر اصرار دارند ، بدين حق بخوانى ايمان نمىآورند . چنان كه مىفرمايد :
« سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ »
( بقره - 6 : مساوى است كه آنها را بترسانى يا نترسانى آنها ايمان نمىآورند ) .
سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَ دَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ
: تفاوتى ندارد كه آنها را بخوانيد يا نخوانيد . علت اينكه بجاى « صامتون » فعل به كار نمىبرد ، اين است كه هم شامل ماضى شود و هم شامل حال . در اينجا تقابل ميان دو جمله ، دلالت بر ماضى و صورت « صامتون » دلالت بر حال دارد
.