يا حار همدان من يمت يرنى * من مؤمن او منافق قبلا
يعرفنى طرفه و اعرفه * بعينه و اسمه و ما فعلا
يعنى : اى حارث همدان ، هر مومن يا منافقى ، در وقت مرگ مرا مىبيند . او مرا مىشناسد و من او را به نام و نشان و كردار مىشناسم اگر اين روايت ، صحيح باشد ، منظور اين است كه در آن حال به فائدهء دوستى و زيان دشمنى ايشان از روى علاماتى كه از خود مىيابند و احوال كه ادراك مىكنند پى خواهند برد . چنان كه در روايت است كه در دم مرگ ، به انسان نشان داده مىشود كه از اهل بهشت است يا از اهل دوزخ « 1 »
هامش
( 1 ) - ابن ابى الحديد نيز در ذيل اين خطبه :
« فانكم لو قد عاينتم ما قد عاين من مات منكم ، لجزعتم و وهلتم و سمعتم و اطعتم . . . »
ضمن احتمالاتى كه در بارهء معناى آن مىدهد ، گويد « ممكن است مقصود على ( ع ) اين باشد كه هيچ كس نمىميرد جز اينكه در دم مرگ ، حضرتش را مشاهده خواهد كرد . شيعه نيز به همين مطلب معتقد است سپس اشعار حضرت را كه براى حارث همدانى خواند نقل كرد ، گويد : اگر مقصود على ( ع ) اين مطلب باشد ، مانعى ندارد . زيرا قرآن كريم نيز بوسيلهء آيه :« وَ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ . . . »خبر داده است كه اهل كتاب در دم مرگ به عيسى تصديق خواهند كرد و بسيارى از مفسران ، گفتهاند كه اهل كتاب عيسى را در دم مرگ مىبينند . . . ( شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد چاپ جديد جزء اول صفحه 288 ) 1 - بايد توجه داشت كه در اين مورد نيز يادى از مسيحيان و يهوديان و رفتار آنها با حضرت موسى و عيسى شده ، از اينرو پيامبر گرامى مىفرمايد : به عدد يهوديان و مسيحيان . . .