همهء اينها را مىتوان در نوشتههاى عبد الجبّار يافت « 1 » .
نظام فكرى و تعليمى مفيد كاملا به صورت ديگرى است . ديديم كه اعتقاد وى آن بود كه آغاز تكليف از وحى است كه به ميانجيگرى فرستادهاى از جانب خدا به آدمى مىرسد . اين وحى بالضّروره پيش از آن است كه انسان بتواند نظر و عقل خود را براى به انجام رسيدن تكليف دينى به كار بيندازد . و حتّى در خود به كار افتادن ملكهء تعقّل و استدلال ، انسان نمىتواند بدون وحى راه خود را بيابد « 2 » .
اختلاف عمدهء مفيد و شاگردش همين است . استفادهء مفيد از عقل و نظر جنبهء دفاعى دارد : براى نشان دادن اين مطلب است كه ميان مذهب اماميّه و عقل تعارضى نيست . البتّه از معتزليان تأثير پذيرفته و غالبا آنان را متمايل به جانب عقل قضاوت كرده است . ولى در آنجا كه با آنان موافق نيست ، همچون در مسئلهء امامت و وضع شخص مرتكب گناه كبيره و وعيد ، در آن مىكوشد كه با دلايل عقلى كه از پيش خود اقامه مىكند ، به رد كردن آنان بپردازد . از سوى ديگر ، سيّد مرتضى از اين نقطهء عزيمت معتزليان آغاز مىكند كه نخستين وظيفهء انسان آن است كه عقل خود را به كار اندازد و به وسيلهء آن خدا را بشناسد . هدف وى آن است كه به ميانجيگرى عقل و بدون استمداد از سمع ( وحى ) اين مطلب را ثابت كند كه خدا داراى صفاتى است و انگيزهاى براى
هامش
( 1 ) - به صورت كلى به فصل دوم پيش از اين رجوع كنيد . دربارهء اينكه نظر و تعقل نخستين وظيفه براى شناختن خدا است ، رجوع كنيد به عبد الجبار ، شرح ، ص 39 . در خصوص اينكه نظر و استدلال همان فكر است ، رجوع كنيد به المغنى ، دوازدهم ، 4 .
دربارهء اينكه نخستين تحريك و انگيزه براى تحقيق و جستجو ترس از آسيبى است كه از سخن گفتن با ديگران حاصل مىشود يا القاى مستقيم خدا به فرد است ، رجوع كنيد به شرح ، ص 68 . در خصوص اينكه آيه و نشانهاى براى آغاز تفكر لازم است ، رجوع كنيد به المغنى ، 386 . دربارهء القاى خدا ( خاطر ) كه سخنى پنهانى است كه به عقل و ذهن شخص گفته مىشود ، رجوع كنيد به المغنى ، دوازدهم ، 77 .
( 2 ) - اوائل ، ص 12 - 11 ، نقلشدهء پيش از اين در ص 83 .