مىآيد چنين مىبود ، مىبايستى بداء در همهء افعال خدا به او نسبت داده شود .
ولى همه بر اين موافقند كه چنين نيست » « 1 » .
مذهب و آموزهء مفيد دربارهء بداء نمايندهء جهتگيرى تازهاى مخالف با جهتگيرى استادش ابن بابويه نيست . هر دو نفر چنان به تعبير و تفسير آموزه پرداختند كه آن را با صفت قديم علم نامحدود خدا سازگار كنند . تفاوت در اين است كه مفيد كمتر در بند آن بوده است كه به صورت لفظى روايت مورد بحث متمسّك شود ، و به همين جهت وى در هدفى كه هر دو در بند رسيدن به آن بودند ، موفّقيّت بيشتر پيدا كرده است .
رؤيت خدا و تعبيرات تشبيهى
ابن بابويه منكر آن است كه انسان بتواند با چشم سر خدا را ببيند . رواياتى را كه در آنها از ديدار خدا سخن رفته است ، وى از جز معناى لفظى كلمات مورد توضيح قرار مىدهد . مىگويد :
« معنى رؤيت خدا كه در روايات ذكر آن آمده ، معرفت است . اين جهان جهان شكها و عدم يقينها و اوهام و تخيّلات است . در روز بازپسين از آيات خدا و پاداش و كيفر او پرده برداشته مىشود و مردمان چنان آنها را مىبينند كه همهء شكهاى دربارهء خدا از ميان مىرود و حقيقت قدرت الهى بر آنان آشكار مىشود » « 2 » .
هيچ معتزلى نمىتواند روشنتر و آشكارتر از اين سخن بگويد .
به شكل كلّى ، ابن بابويه كمال دقّت را به خرج مىدهد تا رواياتى را كه در آنها گفته مىشود خدا بدنى دارد يا مىتواند ببيند ، چنان توجيه كند كه رنگ تشبيهى نداشته باشد . و هنگامى كه مفيد در بعضى از نكات تعبيرى و تفسيرى با او مخالفت مىكند ، اين اختلاف اساسى نيست . مثلا شيخ مفيد تفسير ابن بابويه را براى تعبير « بيدىّ - به دو
هامش
( 1 ) - تصحيح ، ص 26 - 25 .
( 2 ) - التوحيد ، ص 120 .