آمرزش خواهند . چون چنين نكردند ، دورهء زندگى آنان را كوتاه كرد و آنان را به هلاك كيفر داد . بداء از جانب خدا آنچه را كه در تقدير مشروط باشد محتوم مىسازد ، و نه انتقال از يك عزم به عزم ديگر است و نه تغييرى در رأى و انديشه . و خدا برتر و منزّه از آن است كه دروغگويان در حقّ وى مىگويند » « 1 » .
پس از آنكه معنى جزء متمّم « لى » به « من » تغيير پيدا كرد ، ظهور و آشكار شدنى كه در معنى بداء است ظهور در برابر انسانها مىشود نه در برابر خدا . و انديشهاى كه اكنون بيان مىكند به انديشهء موجود در آن آيات قرآنى مىماند « 2 » ، كه در آنها به دست خدا چيزهاى دور از انتظار براى آدمى آشكار مىشود . اين طرز تعبير فرصتى براى مفيد فراهم مىآورد كه از بداء همچون يك مجاز و استعاره سخن بگويد ، چنان كه در اوائل چنين كرده است « 3 » . ولى هنوز بر آن است كه آخرين راه حل نيز معقول است . وى مىگويد :
« بعضى از همكاران ما گفتهاند كه اصطلاح بداء يك معناى اساسى تغيير فكر و رأى و انتقال از يك تصميم به تصميم ديگر دارد ، و آن براى خدا تنها به صورت استعاره به كار رفته است ، درست بدان سان كه كسى بر سبيل استعاره ، و نه به معناى حرفى ، اصطلاحات خشم و لذّت را به كار برد .
اين نگرش زيانى به مذهب نمىرساند ، چه سخن گفتن دربارهء خدا به طريق استعاره در مواردى صورت گرفته كه وحى آن را مجاز شمرده است ، و چنان كه ديديم بداء در وحى به كار رفته است .
و اينكه ما بيان كرديم و پذيرفتيم كه بداء به معنى آشكار شدن است - و بالاتر به توضيح آن پرداختيم - به صورتى خاص در مورد حادثهاى ذكر شده كه پيش آمدن آن محتمل نبوده است . چه اگر در همهء چيزهايى كه از جانب خدا پيش
هامش
( 1 ) - همان كتاب ، ص 25 .
( 2 ) - رجوع كنيد به پيش از اين و ص 437 ، حاشيهء 1 .
( 3 ) - اوائل ، ص 53 ، نقلشدهء پيش از اين ، ص 444 .