« از او آشكار شد » است . آنچه در اينجا مقصود است آن نيست كه تغييرى در رأى خدا حاصل شده ، يا چيزى كه پيشتر بر او پوشيده بود اكنون آشكار شده است . همهء افعال وى دربارهء آفريدگانش كه پس از نبودن آشكار مىشوند و هستى پيدا مىكنند ، از ازل بر او معلوم است » « 1 » .
شيخ مفيد ، پس از آنكه با نوعى تردستى لغوى « له » را به « منه » بدل مىكند ، به بحث در اين باره مىپردازد كه چرا امام جعفر ( ع ) اين اصطلاح را نخستين بار به كار برده است :
« تنها آن فعل به اصطلاح بداء توصيف مىشود كه پيدايش آن به حساب گرفته نمىشد و حصول آن محتمل به نظر نمىرسيد . اين كلمه در مورد آنچه دانسته است يا احتمال وقوع آن وجود دارد ، به كار نمىرود .
و گفتهء ابو عبد اللّه ، عليه السّلام ، بدين صورت كه « خدا در هيچ چيز بدائى همچون بداء در مورد اسماعيل نداشت » بدان معنى است كه خدا كشته شدن را از او دفع كرد . چه مردمان از چنين چيزى بيمناك و چشم به راه وقوع آن بودند . خدا به او نظر لطف كرده و اسماعيل را از پدرش گرفت . روايتى از امام صادق ( ع ) در اين باره رسيده است . از او ، عليه السّلام ، روايت كردهاند كه گفت « دو بار كشته شدن براى اسماعيل نوشته شده بود . از خدا خواستم كه او را از آن نگاه دارد و او چنين كرد » . چيزى ممكن است به صورت مشروط « نوشته » شده باشد ، و اوضاع و احوال تغيير كند . . . و خدا در آنجا كه از اندرز حضرت نوح ( ع ) به قومش ياد كرده ، چنين گفته است :
« فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً . يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً
- پس گفتم كه از پروردگار خويش آمرزش خواهيد كه او بسيار آمرزنده است .
از آسمان باران فراوان بر شما فرو خواهد ريخت » [ قرآن ، نوح : 11 - 10 ] .
گسترش زندگى و وفور نعمت را براى ايشان مشروط به آن كرد كه از خدا
هامش
( 1 ) - تصحيح ، ص 25 - 24 .