موجود در كارشناس حديث سخن نمىگويد . بلكه اجتهاد شخص كارشناس ( هر چند مفيد كلمهء اجتهاد را به كار نبرده است ) عبارت از اين است كه احاديث را غربال كند و احاديث محكم را از آنها كه راويان ضعيف دارند جدا سازد ، و در مورد دستهء اوّل قواعد تفسير و تعبير را به كار اندازد كه اميد آن است تا از اين راه بتواند عام را از خاص ، امر واجب را از سفارش محض ، و معناى نهانى را كه امام به احتياط در زير الفاظ پنهان كرده بوده است بازشناسد .
شيخ مفيد روش خود را در شش قاعده خلاصه كرده است . ملاكهاى وى عبارت است از : عمل شيعه ، وفور اعتبار و حجيّت راويان ، به كار بودن روايت در ايّام چند نسل ، توافق اغلب اصحاب امام ، و تناقض نداشتن با قرآن و عقل . گفتهء وى چنين است :
« پس اگر ديديم كه يكى از دو حديث به اتّفاق مورد عمل است و ديگرى چنين نيست ، خواهيم دانست آنكه مورد اتّفاق است ، در ظاهر و باطن حقّ است ، و اينكه به ديگرى از آن جهت عمل نمىشود كه از روى تقيّه گفته شده بود ، يا اينكه دروغ به آن راه يافته است .
هنگامى كه با حديثى مواجه شويم كه ده نفر از اصحاب امامان ( ع ) آن را روايت كردهاند ، و در لفظ و معنى مخالف با حديث ديگرى است كه دو يا سه نفر راوى آن بودهاند ، و اين دو حديث را نمىتوان با يكديگر جمع كرد ، به سود روايت ده نفره و به زيان آن روايت ديگر دو يا سه نفره رأى مىدهيم . و اين حديث دوم را بر تقيّه يا توهّم ناقل آن حمل مىكنيم .
هنگامى كه با حديثى روبرو هستيم كه مورد عمل اصحاب خاصّ امامان ( ع ) در زمانهاى پياپى و زمان امامى بعد از زمان امام ديگر بوده ، به سود آن بر ضدّ حديث ديگرى حكم مىدهيم كه مخالف آن است و بدان صورت مورد عمل متوالى نبوده است .
هنگامى كه روايتى را مىيابيم كه شيوخ فرقه روايت كرده و از مخالف آن سخنى نگفتهاند ، آن را حديث ثابت و استوار مىشناسيم . و اگر كسان ديگرى جز
انديشه هاى كلامى شيخ مفيد ( فارسى ) — صفحة 409
مساهمون: احمد آرام
ص٤٠٩