نمونهاى از روش مفيد در نقد و خردهگيرى بر آثار دو فقيه امامى ، ابن بابويه و ابن جنيد اسكافى بحث خواهيم كرد .
وضع فقهى اماميّه
در فصل « اسماء و احكام » ديديم كه شيخ مفيد به تمايز ميان ايمان و اسلام قائل شده و مفهوم اسلام را وسيعتر از مفهوم ايمان گرفته بود . و براى هر يك از اين دو مخالفى مخصوص به آن وجود دارد . مخالف اسلام « كفر ردّة » است به معناى بازگشت آشكار از شريعت اسلام . مخالف ايمان « كفر ملّة » است كه در آن شخص تابع قانون اسلام است هر چند ايمان به معنى واقعى كلمه ندارد . و چنان كه ديديم يكى از موضوعات اساسى ايمان پذيرفتن حقوق حضرت على ( ع ) و اخلاف وى در منصب امامت است .
دربارهء احكام اراضى نظر شيخ مفيد بدين صورت بيان شده است :
« گفتار در حكم سرزمين ( دار ) .
من مىگويم كه حكم دار وابسته به وضعى است كه در آن سرزمين غلبه با آن است . هر جا كه كفر در آن غالب باشد ، سرزمين كفر ( دار الكفر ) است ، و هر جا كه غلبه با ايمان است دار الايمان است ، و هر جا كه اسلام در آن غالب باشد نه ايمان ، دار اسلام . خداى تعالى در وصف بهشت گفته است :
« وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِينَ
- و چه نيكوست سراى پرهيزكاران » « 1 » ، هر چند در آن كودكان و ديوانگان نيز جاى دارند ؛ در وصف دوزخ گفته است :
« سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ
- به زودى سراى بدكاران و نافرمانان را به شما خواهم نمود » « 2 » ، هر چند در آن فرشتگان فرمانبر نيز وجود دارند ، كه در هر دو مورد به آنچه غلبه با آن بوده حكم كرده است . و من به همين جهت مىگويم كه هر بخش از بلاد
هامش
( 1 ) - سورهء نحل ، آيهء 30 .
( 2 ) - سورهء اعراف ، آيهء 145 .