خود مرتكب گناهان كبيره نشدهاند ، بخشيده مىشود . شيخ مفيد براى تأييد نظر خود كه هيچ مؤمنى جاودانه در آتش نخواهد ماند ، بر ضدّ معتزله چنين استدلال مىكند كه اعمال نيك و بد يكديگر را از ميان نمىبرند ، و خدا هنگامى كه بندگان را مىبخشد خلف وعدهاى نمىكند .
توبهء گناهكاران ، به سبب جود و كرم خدا وسيلهء مورد عفو قرار گرفتن آنان مىشود ، نه آن گونه كه بصريان گفتهاند مستقيما به سبب عدل الهى . توبه براى گناهى كه به انگيزهء خاص صورت گرفته پذيرفته مىشود ؛ دليل آن ، به گفتهء عبد الجبّار و ابو هاشم ، اين ملاحظهء كلّى نيست كه گناه قبيح است . شخصى كه مؤمنى را بكشد و عمل خود را حق بداند ، هرگز موفّق به توبه نخواهد شد . و اين مطلب از روى احاديثى كه از امامان رسيده معلوم مىشود نه به گواهى عقل و استدلال .
در زمان حضرت مهدى ( ع ) اشخاص بسيار خوب و بسيار بد به زندگى رجعت داده مىشوند تا بار ديگر با هم به مبارزهء نهايى برخيزند . لااقل بعضى از مردمى كه در قبر هستند ، پيش از رستاخيز در بدنهاى موقّتى به نعمت مىرسند يا گرفتار عذاب مىشوند .
شيخ مفيد منكر آن است كه شخص مشرف به مرگ بتواند حضرت محمّد ( ص ) و حضرت على ( ع ) را ببيند . با وجود اين گفته است كه خدا مىتواند كارى كند كه اشخاص در حال مرگ بتوانند فرشتگان را ببينند . در روز حشر حضرت محمّد ( ص ) و حضرت على ( ع ) و امامان ديگر عليهم السلام ترازوها را به كار مىاندازند و سرنوشت مؤمنان گناهكار را معيّن مىكنند . صراط توسّط مفيد صورت لفظى تفسير شده ، ولى سخن گفتن اندامها و گواهى دادن آنها را مفيد استعاره دانسته است . عبد الجبّار ميزان و تكلّم جوارح هر دو را به معناى حرفى و حقيقى الفاظ تعبير كرده است نه به صورت استعاره و مجاز .
كليد آموزهء شيخ مفيد دربارهء وعد و وعيد ، اعتقاد شيعه است به شفاعت پيامبر و امامان حتّى براى مؤمنانى كه مرتكب گناهان كبيره شدهاند . وى در اين مورد مستقيما با اصل اساسى كلام معتزلى معارضه دارد .
انديشه هاى كلامى شيخ مفيد ( فارسى ) — صفحة 366
مساهمون: احمد آرام
ص٣٦٦