شيخ مفيد گفته است كه اسلام گستردهتر از ايمان است . وى اصطلاح « مؤمن » را محدود كرده و از استعمال آن در مورد بعضى از گروههايى كه عملا دين اسلام دارند و قوانين شرع را مراعات مىكنند ، خوددارى ورزيده است : مجبّره ، كسانى كه معتقد به آنند كه اوليا و صدّيقان در جهان ديگر خدا را خواهند ديد ، مقلّدان بىبصيرتى كه مىتوانند عقل خود را به كار بيندازند ، اصحاب بدعت و دشمنان على ( ع ) . در مورد كسانى كه منزلت متوسّطى ميان ايمان و خروج از اسلام دارند ، اصطلاح كفر ملّة يعنى كفر در داخل جامعهء دينى را مىتوان به كار برد .
در فقرهاى كه اندكى پيش از كتاب الجمل نقل كرديم ، شيخ مفيد نگرش خويش را از نگرشهاى خوارج و معتزله متمايز ساخته است . دشمنان على را در وضعى ميان ايمان و گونهاى از كفر قرار داده است كه فرد مسلمان را از اسلام خارج مىكند . اين گونه كسان ، همچون مرتكبان گناهان كبيره ، در آتش مخلّدند . با وجود اين درست نيست كه وضع مفيد را دربارهء اسماء و احكام فقط شكل تغيير قيافه دادهاى از نظر معتزله بدانيم كه در آن اصطلاح « كفر ملّة » جايگزين « فسق » شده است ، چه تعريف وى از ايمان عبارت از شناخت خدا بود و اعمال را شامل نمىشد ، در صورتى كه در تعريف معتزله اعمال طاعتى و عبادتى مورد تأكيد قرار مىگرفت . اختلاف قطعى ميان نظام مفيد و نظام معتزله در فصل آينده كه از « وعد و وعيد » سخن خواهيم گفت ، آشكار خواهد شد . در نظر شيخ مفيد ، مؤمنى كه مرتكب گناه كبيره شود - كه وى او را مؤمن فاسق خوانده - در آتش دوزخ جاودانه نخواهد ماند .
يك اعتراض
آنچه درست پيش از اين مورد توضيح قرار گرفت ، طرح انتخابشدهء توسّط مفيد و اصطلاحاتى بود كه وى براى داورى كردن دربارهء دشمنان حضرت على ( ع ) و نامگذارى آنان به كار مىبرد . ولى در فرصتى ديگر يك معترض با عنوان كردن آيهاى از قرآن ، شيخ مفيد را ناگزير از آن كرد كه موضوع را به صورتى ديگر مورد بحث