به سبب خروجشان بر او كافرند و به همين جهت در آتش مخلّد خواهند بود » « 1 » .
چون مردم بصره و شام هرگز خلافت حضرت على ( ع ) را به رسميّت نشناخته بودند ، سازگار كردن اين نظريّه با مسئلهء موافات دشوارى ندارد . آنان هرگز حقيقتا مؤمن نبودند .
يك دشوارى در مورد مفاهيم « ايمان » و « اسلام » و « كفر » در آن است كه كفر لزوما همچون ضدّ ايمان و اسلام هر دو به كار رفته است ، در صورتى كه مفيد به صراحت گفته است كه دو مفهوم اخير داراى وسعت برابر نيستند . در كتاب الجمل ، كه دربارهء جنگ جمل بحث مىكند ، شيخ مفيد دشمنان على ( ع ) را به كفر محكوم مىسازد . ولى با اين كار اصطلاح كفر را چنان مىآرايد كه از آن دو گونه كفر ظاهر مىشود : يكى كفر ردّه كه ضدّ اسلام است ، و ديگرى كفر ملّة ( بىايمانى ) كه ضدّ ايمان است . گفتهء وى چنين است :
« شيعه در اين امر اتّفاق دارند كه كسانى را كافر بدانند كه بر ضدّ امير المؤمنين به جنگ برخاستند . ولى آنان را از دين اسلام بيرون نمىدانند ، چه كفر ايشان كفر ملّت بود نه كفر ردّه . زيرا كه آنان به قانون شرع گردن نهاده و شهادتين را بر زبان رانده بودند . بدين ترتيب از كفر ردّه كه شخص را از مسلمانى خارج مىكند دورى جستند . ولى با كفر خود خويشتن را از ايمان بيرون بردند و مستحق لعنت و عذاب دوزخ جاودانى شدند . هر معتزلى كه معتقد به آن باشد كه جنگ با امير مؤمنان گمراهى است ، آنان را فاسق و مخلّد در آتش مىداند . ولى آنان را كافر نمىخواند و چنين وضعى براى ايشان قائل نيست .
خوارج ، مردم بصره و دمشق را به سبب كفرشان كافر مىخوانند و از ملّت ( دين ) اسلام بيرونشان مىدانند . بعضى از اين هم دور تر مىروند و علاوه بر كافر آنان را مشرك نيز مىخوانند » « 2 » .
هامش
( 1 ) - اوائل ، ص 11 - 10 .
( 2 ) - المفيد ، كتاب الجمل ( نجف : الحيدريه ، 1963 ) ، ص 30 - 29 .