با عمل كردن بر روى چيزى كه صاحب طبع است تولّد يافته است . در واقع فعل طبع نيست .
اين مذهب ابو القاسم كعبى است . و آن خلاف مذهب معتزله است در طباع ، و نيز خلاف فلاسفهء ملحد است در نظرى كه راجع به طباع دارند . جبّائى و پسرش و نادانان از اصحاب حديث ( حشويّه ) و طرفداران اعتقاد خلق افعال آدمى به توسّط خدا ( اصحاب المخلوق ) و مجبّره منكر آن بودهاند » « 1 » .
نظر بلخى دربارهء طباع مورد مخالفت مكتب بصره قرار گرفت . ابو رشيد گفته است كه اين نظر نامعقول است و خدا قادر است كه از دانهء گندم جو بروياند و نطفهء آدمى را به صورت هر جانورى كه بخواهد درآورد « 2 » . آموزهء افراطى دربارهء طبيعت كه مفيد و بلخى آن را رد كردهاند ، و عبارت از آن است كه همهء علّيّت را در مزاج و تمايل طبيعى چيزها قرار دهد و تنها اراده را از آن آدمى بداند ، آموزهء جاحظ است .
پيش از اين ديديم كه نظر مفيد و بغداديان آن است كه خدا نمىتواند مستقيما در جريان اشياء دخالت كند و چيزهاى سنگين را بىوسيله در هوا ساكن نگاه دارد . چنان مىنمايد كه تمايلات طبيعى و جرياناتى وجود دارد كه چيزها بر وفق آنها علّيّت خود را عملى مىسازند .
مكتب بصره اين هر دو نظر را منكر است ، و خدا را صاحب تصرّف مستقيم در جريان طبيعت مىداند . در اين مورد بصريان خود را كاملا نزديك به اشاعره نشان مىدهند .
عناصر چهارگانه
مفيد نيز به نظريّه چهار عنصر معتقد است . گفتهء وى چنين است :
« گفتار در تركيب اجسام از طبائع و تجزيهء آنها به عناصر و اسطقسّات .
بسيارى از موحّدان بر آنند كه همهء اجسام از چهار طبع ( الطبائع الاربع ) مركّب
هامش
( 1 ) - اوائل ، ص 83 - 82 .
( 2 ) - هورتن ، فلسفه . . . ، ص 01 - 100 در ضمن نقل برگ ب 57 .