زير سرپوش ديگ جوشان جمع مىشود ، گفته است كه در مورد اوّلى عنصر خاكى به عنصر آتشى تبديل شده ، و در مورد دوم هوا به آب تغيير شكل يافته است . ابو رشيد نظر بصريان را مخالف نظر خود مىبيند و منكر تغيير كيفى است . وى مىگويد كه ذرّات ( اتمهاى ) آتش پيش از آن به حالت كمون در سنگ وجود داشته ، و اتمهاى آب در هوا « 1 » .
گزارش مفيد حاكى از اينكه اعتقاد نظّام نيز چنين است ، شگفتانگيز مىنمايد ، زيرا به شهادت اشعرى ، در آن صورت كه اصحاب طبائع بر آن بودند كه چهار گونه جوهر وجود دارد ، و ديگران نفس را بر آن مىافزودند و شماره را به پنج مىرساندند ، نظّام مىگفت كه شمارهء آنها بسيار زياد است : سفيدى ، سياهى ، زردى ، سبزى ، گرما ، سرما ، شيرينى ، و غيره « 2 » .
ادراك و احساس
دربارهء ادراك شيخ مفيد چنين گفته است :
« گفتار در اجسام : آيا خود آنها ادراك مىشوند يا عرضهاى آنها يا اين هر دو با هم .
من مىگويم كه ادراك بر خود اجسام و خود رنگها و اعراض ( اكوان ) واقع مىشود . و اين به سبب علمى است كه نفس از طريق حواس نسبت به آنچه در جهات گسترده مىشود ، حاصل مىكند . ولى اعراض نمىتوانند در جهات گسترش پيدا كنند . و نيز شىء بدان صورت كه توصيف كرديم ادراك مىشود ، بدين معنى كه چيزى از آن ادراك مىشود كه سبب قبض و بسط چشم است ؛ و چيزى را ادراك مىكنيم كه در جاى خود است و به نسبت آن از اين مكان خارج مىشود [ ظاهرا متن آشفتگى دارد ؛ شايد مقصود بيان رؤيت است از طريق گرداندن نظر براى يك شيء گسترده ] .
هامش
( 1 ) - بيرام ، ص 38 - 36 .
( 2 ) - مقالات ، ص 309 .