« من مىگويم كه زمين به شكل كرهاى در وسط فلك قرار دارد . ساكن است و متحرّك نيست . علّت سكون آن اين است كه در مركز قرار گرفته است .
و اين مذهب ابو القاسم و بيشتر پيشينيان و منجّمان است . جبّائى و پسرش و جماعتى جز ايشان از اهل آراء و مذاهب از مقلّدان و متكلّمان مخالف اين نظرند « 1 » . »
ابو رشيد نوشته است كه به اعتقاد ابو على زمين مسطّح است . پسرش ابو القاسم در اين نظر مردّد بود و به آن تمايل داشت كه زمين را كروى بداند . ابو على دليل ساكن بودن زمين را اين مىدانست كه در هر لحظه خدا آن را چنين مىكند . ابو هاشم مىگفت كه ممكن است دليل همين باشد ، يا اينكه چون نيروهايى كه از بالا و پائين بر آن اثر مىكنند با يكديگر برابرند چنين مىشود « 2 » . اين دليل اخير موافق است با دليلى كه بلخى و مفيد اقامه كردهاند .
طباع
مفيد بر آن است كه اشياء طبعهايى دارند كه آنها را آمادهء ايجاد فعل در جهت معين مىكند گفتهء وى چنين است :
من مىگويم كه طبعها ( طباع ، طبيعتها ) صفات و معانيى هستند كه در جواهر حلول مىكنند و آنها را آمادهء فعل و انفعال مىسازند . همچون چشم و طبيعتى كه در آن است و آن را آمادهء حلول حس در آن و ادراك مىكند . و نيز چنين است گوش و بينى سالم و كام . و چنين است وجود طبع يا طبيعتى در آتش كه آتش به سبب آن مىسوزاند ، و وجود طبعى در چيز ديگر كه به آن قابل سوختن مىشود . اينها و نظاير اينها كاملا آشكار است .
« فصل . من مىگويم كه آنچه به طبع تولّد پيدا مىكند ، فعل فاعلى است كه
هامش
( 1 ) - اوائل ، ص 81 .
( 2 ) - « المسائل » ، برگ آ 44 .