نيست ، و مىتوان تصوّر كرد كه طرز استدلالى همچون عبد الجبّار داشته و توجّه وى به مسائل فيزيكى به همان منظور بوده است .
منابع
بحث مفيد دربارهء فلسفهء طبيعى ( فيزيك ) در قسمت متأخّرى از اوائل المقالات وى زير عنوان « گفتار در آنچه لطيف است از علم كلام » ( القول فى اللطيف من الكلام ) آمده است كه امكان دارد در اصل رسالهاى جداگانه مىبوده باشد . در بسيارى از موارد به توافق نظر خود با ابو القاسم بلخى ، كه به نام كعبى نيز شناخته مىشود ، اشاره كرده است . بعضى از نظرهاى كعبى توسّط نويسندهاى كه با او دشمنى داشته ، يعنى ابو رشيد نيشابورى به ما رسيده است « 1 » . ابو رشيد يك معتزلى بود كه نخست به مكتب بغداد تعلّق داشت و سپس به عبد الجبّار پيوست « 2 » . رسالهء وى چيزى بيش از يك بيان اختلاف ساده است و صورت محاجّه و مناظرهاى بر ضدّ نظر بغداديان درباره ذرّات و عرضها دارد ، و اغلب اوقات به سود مذهب ابو هاشم جبّائى استدلال كرده است . موضع بغداديان در خصوص ذرّه منحصرا توسّط ابو القاسم بلخى معرّفى شده است .
منبع اطّلاع ديگرى دربارهء عقايد بلخى ، آن بخش از كتاب « البحر الزّخّار » ابن المرتضى است كه هورتن آن را ترجمه كرده است « 3 » .
هامش
( 1 ) - « كتاب المسائل فى الخلاف بين البصريين و البغداديين » ، نسخهء خطى برلن ، گلازر 23 ، آلوارت 5125 ، هجده پرسش نخستين اين كتاب توسط ا . بيرام زير عنوان مادهشناسى ذرهاى ( ليدن : بريل 1902 ) به چاپ رسيده است .A . Biram , Die atomistische Substanzenlehre .ترجمهء خلاصهشدهاى از باقيماندهء آن توسط م . هورتن ، زير عنوان فلسفهء ابو رشيد انتشار يافته است .
( 2 ) - ابن المرتضى ، طبقات ، ص 116 .
( 3 ) - م . هورتن ، علم كلام اسلامى به عنوان مسألهاى فلسفى ( بون : هانشتاين ، 1910 ) . اين كتاب به صورت عمده عبارت از فقراتى است كه از « البحر الزخار » تأليف ابن المرتضى ترجمه شده است .