تفاوت دارند . نظر جمهور موحّدان همين است » « 1 » . مفيد از آن جهت گفته است اكثر معتزليان - و نه همهء آنان - بر اين امر اتّفاق دارند كه نظّام به آن معتقد نبود « 2 » ، و بلخى چنان مىانديشيد كه ممكن است اتمها ( ذرّات ، جواهر ، اجزاء ) با يكديگر متفاوت باشند « 3 » ابن المرتضى گزارش كرده است كه به گفتهء بلخى ذرّات به صورت جزئى متفاوتند « 4 » .
شيخ مفيد در دنبالهء بحث خود بزرگى ذرّات را چنين مورد بحث قرار داده است :
« گفتار در اينكه آيا جوهر ( ذرّه ) در نفس خود بزرگى ( مساحت ) و اندازه ( اقدار ) دارد يا نه .
من مىگويم كه ذرّه در نفس خود اندازه ( قدر ) و گنج ( حجم ) دارد و در نتيجهء آن داراى مكان و جايگاهى ( حيّز ) است كه به وسيلهء آن از هرچه ذرّه نيست متمايز مىشود . و بيشتر اهل توحيد بر اين قولند » « 5 » .
مقصود مفيد از اين سخن ، همچون معتزليان بصره ، گفتن اين مطلب است كه ذرّهها تنها نقاطى نيستند كه چيزى جز وضع نداشته باشند . هر يك پيش از تركيب با ذرّات ديگر و مستقلّ از آن گسترشى در فضا دارد .
ابو رشيد گفته است كه بنابر نظر بصريان ، هر ذرّه مقدارى گسترش ( مساحت ) دارد ، و مساحت را به صورت « صفتى خاص تعريف مىكند كه به سبب آن ذرّات با
هامش
( 1 ) - اوائل ، ص 73 .
( 2 ) - الاشعرى ، مقالات ، ص 309 .
( 3 ) - بيرام ، متن ، ص 2 ؛ نيز رجوع كنيد به شرح ، ص 18 .
( 4 ) - هورتن ، علم كلام . . . ، ص 222 ، به نقل از ابن المرتضى ، « البحر الزخار الجامع لمذاهب علماء الامصار » ، برلن ، نسخههاى خطى كتابخانهء دولتى . گلازر 230 ، آلوارت 4894 ، برگ 27 .
( 5 ) - اوائل ، ص 74 .