فصل هشتم فلسفهء طبيعى
همهء معتزله ، به استثناى نظّام و پيروان وى ، به گونهاى از ذرّيگرى معتقد بودند .
منشأ اين ذرّيگرى ، يا لااقل روش دقيق و اندازهاى كه عناصر و اصول آن از فلسفهء يونانى و هندى گرفته شده ، هنوز مورد بحث است « 1 » . هدف ما در اينجا بحث از زمينهء ذرّيگرى علم كلام نيست ، بلكه مىخواهيم بدانيم كه شيخ مفيد در اعتقاد به ذرّه يا جزء لايتجزّى و مسائل وابستهء به حقيقت انسان چه اندازه به مكتبهاى بصره و بغداد نزديك بوده است .
متكلّمان مسلمان از علم فيزيك با ديدى نسبت به موارد استعمال آن در اثبات اين امر كه جهان محدث است سخن مىگفتند . و اين به نوبهء خود مقدّمهاى براى اثبات وجود خدا به توسّط ايشان بود . ولى آثار موجود مفيد مشتمل بر چيزى در اثبات وجود خدا
پاورقی
( 1 ) - م . هورتن ، فلسفهء ابو رشيد ( بون : هانشتاين 1910 ) ص چهار و پنج ، بصره و بغداد را نقاط تلاقى فرهنگهاى يونانى و هندى و نيز مقدارى نفوذ و تأثير ايرانى دانسته است .M . Horten Die Philosophie des abu Rashid .ا . پرتسل چنان مىانديشد كه نفوذ عمده از گنوسيگرى يا عرفان يونانى بوده است :
« ذرهشناسى صدر اسلام » در « مجله اسلام » ، نوزدهم ( 1391 ) ، 130 .O . Pretsel , « Die fruhislamische Atomenlehre » , Der Islam .ز . پينز نفوذ هندى را قبول دارد ، ولى چنان نتيجه مىگيرد كه طرفداران آن نظريه هنوز نظر خود را به اثبات نرساندهاند : تحقيقى در ذريگرى اسلامى ( گرفنهاينيشن : ا . هاينه ، 1936 ) ص 122 .S . Pines , Beifrage zur islamischen Atomennlehre .