به اعتقاد ابو على ، كيفر سبب احباط عوض مىشود « 1 » . ولى تصوّر ابو على از بدل به گونهاى ديگر بود . وى آن را از لحاظ دوام نامحدود مىدانست « 2 » . و همچنين تعبير و تصوّر وى از احباط اندكى با تعبير و تصوّر ابو هاشم و عبد الجبّار تفاوت داشت « 3 » .
عوض دادن به بهايم
شيخ مفيد بر اين اعتقاد است كه خدا به كرم خويش ، و نه به عدلش ، بايد به جانوران براى رنجهايى كه ديدهاند عوض دهد . و اين امر مبتنى بر اين اعتقاد است كه خدا به خير آفريدگان خويش عمل مىكند ، كه اين عقيده نيز به نوبهء خود متّكى بر اين اصل است كه خدا به هيچ چيز نيازمند نيست . در اينجا شيخ مفيد آشكارا ميان عدم استحقاق جانوران براى پاداش يا كيفر و حقّ ( يا شبه حق ، چه اين به كرم خدا مربوط مىشود ) آنان براى عوض تمايز قائل مىشود . گفتهء شيخ مفيد چنين است :
« گفتار در عوض دادن به بهايم و قصاص كردن بعضى از آنها از بعضى ديگر .
من مىگويم كه بر جود و كرم خداى تعالى عوض دادن به بهايم در برابر رنجهايى كه در دار دنيا به آنها رسيده واجب است ، خواه اين رنج از فعل خدا جلّ اسمه باشد يا از فعل ديگرى . زيرا خدا آنها را براى خير آنها آفريده است .
ولى اگر بنا باشد كه از عوض گرفتن از رنجهايى كه ديدهاند محروم بمانند ، بدان معنى مىشود كه خدا آنها را براى زيان ديدن آنها آفريده است . و خدا بزرگتر از آن است كه چيزى را براى زيان رسيدن به آن و آزردن آن بدون اينكه نفعى به آن برسد آفريده باشد ! چه اين كار جز از ابله ستمكارى صورت نمىگيرد ، و خداى سبحانه عدل و كريم و حكيم و عالم است .
و امّا قصاص كردن جانوران روا نيست ، چه آنها مكلّف و مأمور و داناى
هامش
( 1 ) - همان كتاب ، ص 524 .
( 2 ) - همان كتاب ، ص 508 .
( 3 ) - رجوع شود به عبد الجبار ، شرح ، ص 28 - 627 .