بغداديان در پاسخ مىگويند كه فعل از يك بدن سالم حاصل مىشود ، و اگر بدن سالم نباشد ، فعلى وجود نخواهد داشت . عبد الجبّار در پاسخ مىگويد كه اين فقط دلالت بر آن دارد كه شخص قادر براى انجام دادن فعل به تندرستى نيازمند است ، نه اينكه فعل او از تندرستى او حاصل مىشود . و گرنه يك نفر مىتواند منطقا بگويد كه فعل او مستند به زنده بودن او است « 1 » .
اين نزاع ميان مكتبهاى بغداد و بصره چندان مهم نبود . هدف هر دو مكتب مبارزهء با مجبّره بود كه مىگفتند استطاعت يا قدرت با فعل همزمان است . راه معارضهء بصريان با مجبّره آن بود كه دربارهء تمايز استطاعت از فاعل اصرار ورزند ، و آن را عرضى بدانند كه بر فاعل در زمان انتخاب ، مقدّم بر فعل ، عارض مىشود . راه مبارزهء بصريان با مجبّره در واقع انكار اين مطلب بود كه چيز خاصّى در مورد استطاعت وجود داشته باشد . آن را چيزى جز تندرستى عادى كه شخص را شايستهء انجام دادن فعل مىكند نمىدانستند . استطاعت كه به معنى قدرت بر انتخاب و نيز قدرت بدنى و فيزيكى است ، پيش از فعل و در حين انجام يافتن فعل با شخص است ، چه آن چيزى جز حالت تندرستى او نيست .
آثار غير مستقيم يا تولّد
نتايج غير مستقيم يك فعل ارادى ، كه در بخش گذشته اندكى از گفتههاى عبد الجبّار را در خصوص آن نقل كرديم ، موضوع اختلاف كلمهاى طولانى در ميان متكلّمان بوده است . سؤال اين بوده است : مسئوليّت و تكليف شخص نسبت به نتايج فعلى كه انجام مىدهد ، حتّى آن نتايج كه غير قابل پيشبينى است ، تا چه اندازه است ؟ متكلّمان براى پاسخ گفتن به اين پرسش مربوط به تكليف ناگزير از آن شدند كه وضع خاصّى براى خود در مسئلهء نفوذ و دامنهء گسترش علّيّت فيزيكى در جهان اختيار كنند .
هامش
( 1 ) - شرح ، ص 392 .