قياس حاصل مىشود ، نمىتواند ضرورى باشد ، و جز از طريق اكتساب به دست نمىآيد . به همين گونه ، علم پيدا كردن به آنچه بايد از طريق حواس معرفت نسبت به آن حاصل شود ، از طريق قياس ميسّر نيست ، و نيز نمىتوان آنچه را كه علم آن فطرى و بدايى است . به ميانجيگرى قياس شناخت و نسبت به آن معرفت پيدا كرد .
پيش از اين در اين باره سخن گفتيم ، و در همان جا چيزى براى روشن شدن مطلب افزوديم . اين مذهب گروه بغداديان از معتزله است كه معتزليان بصره و مشبّهه و اهل قدر و مرجئه با آن مخالفند « 1 » .
چون گفتهء مفيد را به معنى آشكار آن در نظر بگيريم ، بايد گفت كه ادّعاى وى بر ضدّ بصريان درست نيست ، چه آنان يقينا بر اين اعتقاد بودند كه انسان بايد معرفت خدا را از طريق استدلال به دست آورد . در گفتهء وى تسامحى وجود دارد . به احتمال قوى سخن وى دربارهء جهان ديگر است نه در خصوص اين دنيا ، و در اين مورد از ابو القاسم بلخى تأثير پذيرفته بوده است كه بنا بر نظر وى شناختن خدا ، حتّى در جهان ديگر ، به صورت نظرى و اكتسابى خواهد بود . نظر بلخى آن بوده است كه هر چه به طريق نظرى شناخته شود ، نمىتواند اضطرارى و ضرورى باشد ، و بالعكس « 2 » . بنابراين ، چون انسان خدا را در اين جهان از طريق عقل مىشناسد ، در جهان ديگر هم از همين راه او را خواهند شناخت . بصريان چنان معتقد بودند كه در بهشت خدا وسيلهء معرفت ضرورى ( يعنى آنچه از طريق تلاش و كوشش آدمى به دست نمىآيد ) خويش را براى انسان فراهم مىآورد .
ولى بصريان بر آن بودند كه در اين دنيا آدمى معرفت خود را از طريق عقل و استدلال به دست مىآورد . حتّى جاحظ ، كه مىگفت آدمى بالضّروره خدا را مىشناسد
هامش
( 1 ) - اوائل ، ص 65 - 64 .
( 2 ) - عبد الجبار ، شرح ، ص 57 .