و مخالف با معتزليان بصره است « 1 » .
عبد الجبّار نيز گفته است كه اهل بهشت مكلّف به تكليفى نيستند « 2 » ، و دليلى كه آورده همان دليل شيخ مفيد است . و نيز گفته است كه چون آزادى شخص شرط اساسى وضع تكليف است « 3 » ، اهل دوزخ مكلّف به هيچ تكليفى نيستند .
بنابراين مفهوم « تكليف » در نظر شيخ مفيد اندكى با نظر عبد الجبّار اختلاف دارد ، بدين معنى كه عبد الجبّار آزادى شخص را شرط لازم آن مىداند . و اين بدان معنى نيست كه مفيد واقعا مىخواهد كسى را كه آزاد نيست زير بار تكليف قرار دهد . مفيد هرگز چنين نمىگويد . اشارهاى كه به اين نكته شد بدان جهت نبود كه دو مفهوم تكليف در نزد اين دو متكلّم در كاربرد عملى بسيار با يكديگر متفاوت است ، بلكه بدان جهت كه اظهار نظرهاى شيخ مفيد دربارهء معتزليان بصره ، نه تنها در مورد علم ضرورى بلكه در مورد تكليف نيز ، گمراهكننده است . اين اظهار نظرهاى مفيد نتيجهء نفوذ يكى از معتقدات بلخى در شيخ مفيد بوده است .
هامش
( 1 ) - همان جا .
( 2 ) - المغنى ، يازدهم ، 297 .
( 3 ) - المحيط ، اول ، 11 .