مىفرمايد :
« لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَ أَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ »
« * » يعنى هر آنكس كه نماز كند و نداند كه چه مىگويد ، مست است . و نهى كرده است كه مست نزديك نماز رود . و در معنى :
« فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ »
« * * » گفتهاند كه : حق تعالى موسى را گفت : در وادى مقدّس ، غم زن و فرزند و گوسفندان از دل خود دور كن ، تا شايستهء مناجات ما آيى . و ببايد دانست كه : نماز دعاست ، گوئيا نمازكننده به جملگى اعضا و جوارح از حضرت سؤال مىكند . و چون از [ سر ] يقين دعا كند ، دعاى او خرق حجب كند و قرب يابد ، از حضرت عزّت متقاضى شود از [ بهر ] حاجات وى . ببايد دانست كه : فاتحه خواندن در نماز ، خاص از بهر اين امّت است ، كه نيمهء آن ثناى حق تعالى است ، و نيمهاى حاجت بنده ، و سورة الحمد را سبع مثانى خوانند از بهر آنكه دو بار به رسول - عللم - فروآمد . يكبار به مكّه ، و يكبار به مدينه . و هر نوبتى رسول - عللم - معنى غريب فهم مىكرد ، و محققان در نماز ، الحمد تكرار كنند ، تا غرايب معانى و عجايب اسرار فهم كنند . و حركت و ارتعاش در نماز روا نيست كه امّ رومان مادر عايشه - رض - مىگويد كه : در حضور ابو بكر - رض - نماز مىكردم و مىجنبيدم ، بانگى به هيبت بر من بزد و گفت : از تمامى نماز سكون اطراف است ، و نماز گزاردن ، اداى عبوديّت و صحّت بندگى ظاهر كردن است . و جملهء طاعات در نماز تعبيه است . و در خبر آمده است كه : لو علم المصلّى مع من يناجى ما التفت يعنى اگر نمازكننده بدانستى كه با كه مناجات مىكند ، از چپ و راست ننگريستى . و نمازكننده در حالت نماز مشابهت دارد با ملايكه ، از بهر آنكه ، ملايكه بعضى آنند كه در قياماند و بعضى در سجود و بعضى در قعود . و بنده در كلّ هيئت نماز به صفت ملايكه موصوف است ، و هيئت نماز چهار است :
قيام و قعود و ركوع و سجود . و اذكار نماز شش است : تلاوة ، و تسبيح و تحميد و استغفار و دعا و درود بر پيغامبر - عللم - و بنده مادام تا در نماز است ، به صفات همهء فرشتگان متّصف است و خاصيّت ايشان حاصل كرده . و سرعت و تعجيل در نماز پسنديده نيست . كه ابواب فتوح غيبى مسدود گرداند و نمازكننده را از لذّات و ذوق مناجات و خشوع و خضوع محروم گرداند ، و از نفحات فضل الهى و روايح قرب پادشاهى بىبهره ماند . و آنچه مودّع است در نماز ، از فضائل و فوائد اسرار و مقام ابرار ، از او فوت شود . بلكه بايد كه در كلّ هيئت ، طمأنينت بجاى آرد . و اگر ملالتى در خاطر يابد ، در ميانهء تسبيح و تحميد استغفار كند ، تا به بركت لفظ استغفار از آن ملالت نجات يابد و همان ذوق و لذّت روى نمايد .
هامش
( * ) نساء / 4 : 43 .
( * * ) طه / 20 : 12 .