عملى كه در اين احاديث يافت مىشوند و [ نيز ] چالش با عقلگرايى شيعى ، افراطيگرى شيعى غيرامامى ، عقلگرايى - بهطور كلى - و حديثگرايى سنّى ، كه در اين احاديث تبلور يافته است ، در آن زمان ميان بزرگان شهر يعنى طايفهء مهم « اشعرى » و وابستگان نزديك آنها رواج داشت . همچنين اين محدّثان همانند اسلافشان در محاسن و بصائر ، آشكارا بيش از آنچه رجاليان متأخّر ، به ويژه نجاشى و طوسى بيان كردهاند ، در مبارزه و اعتقادشان در مقابل غير خودشان اتحاد داخلى داشتند . نجاشى و طوسى و عالمان بعدى ، تعدادى از راويان متقدّم را ، كه نامشان در سند روايات برقى ، صفّار و كلينى آمده ، ناديده گرفتهاند . 5 اعتبار فراوان و مستمرى كه محدّثان « موثّق » ساكن قم يعنى اشعرىها و محدّثان غير « اشعرى » ، در ابتداى اين قرن براى اين راويان متقدّم منظور مىكردند ، در كنار قضايايى همچون بازگشت و انصراف كاملا علنى احمد بن محمّد بن عيسى اشعرى از خصومت قبلىاش با احمد بن محمّد برقى ، « 1 » بيانگر آن است كه اختلافات اواخر قرن سوم ق / نهم م در قم بر سر اينكه چه چيزى آيين درست « 2 » و چه چيزى غلوّ « 3 » است آنقدر عميق نبوده كه شرححالنويسان متأخّر انگاشتهاند و همچنين بيانگر اين است كه مىتوان از احاديثى كه در اين دوره در قم رواج داشته ، پاسخ جامع و يكسانى را نسبت به آميزهء گفتمان و وقايع - كه كلينى در بغداد تجربه كرده بود - استنباط كرد .
هامش
( 1 ) . اصل قضيه از اين قرار بوده كه مؤلف محاسن با آنكه خودش ثقه بود ، اما در موارد بسيارى از راويان ضعيف نقل مىكرد ، و به مراسيل اعتماد مىنمود و احمد بن محمّد بن عيسى اشعرى به اين كار او اعتراض و او را از قم بيرون كرد ، اما بعدا از اين كار پشيمان شد و در تشييع جنازهء او با پاى برهنه حاضر شد . اين اختلاف به مسئلهء دقت در نقل حديث برمىگردد كه مشايخ حديث مانند احمد بن محمّد اشعرى به آن اهميت مىدادند . مرحوم شيخ طوسى دربارهء برقى مىنويسد : « كان ثقة فى نفسه غير انّه اكثر الرواية عن الضعفاء و اعتمد المراسيل . » رجالنويسان ديگر نيز همينگونه نوشتهاند . ( ر . ك . برقى ، محاسن ، ص 18 . ) ( ن )
( 2 ) .orthodox .( 3 ) .extreme