نتيجه ، در همين موضوع ، جايگاه و عرصهاى براى خود به دست آورد . ابو سهل تا زمان مرگ خليفه با او همراه بود و تا زمان خلافت هارون الرشيد زنده بود .
اسماعيل ، يكى از پسران ابو سهل ، در دربار مأمون و واثق بود كه هردو به خاطر همدلىهاى شيعى / معتزلى خود ، معروف بودند . 18 در سالهاى آخر اين قرن ، مشهورترين اعضاى اين خاندان عبارت بودند از : ابو سهل اسماعيل بن على نوبختى ( م 311 ق / 923 م ) ، برادرزادهاش حسن بن موسى ( م 300 ق / 912 م تا 310 ق / 922 م ) و ابو القاسم حسين بن روح ( م 326 ق / 937 م ) كه وى از طريق مادرش با اين خاندان نسبت داشت . خود ابو سهل اسماعيل در سال 237 ق / 851 - 852 م در بغداد در دوران خلافت متوكّل - كه به تفتيش عقايد مأمون پايان و گرايشهاى اسلاف خود به حمايت از شيعه و معتزله را تغيير داد - به دنيا آمد . اين مسائل در زمان امامت امام دهم ، على بن محمّد [ عليه السّلام ] ، رخ دادند . هنگام وفات امام يازدهم ، حسن عسكرى [ عليه السّلام ] ، در سال 260 ق / 874 م ، كه بحرانهاى سياسى ، اجتماعى و اقتصادى بغداد و حكومت تنها وخيمتر شدند و حديثگرايى اهل تسنّن دستكم تا اندازهاى به عنوان واكنشى در قبال اين بحرانها رو به گسترش بود ، ابو سهل قريب 23 سال داشت . 19
قرابتهاى عقيدتى و پيوندهاى عملى بين تشيّع و عقلگرايى معتزلى از اوايل قرن سوم ق / نهم م ، بخصوص در سطح سياست دولت مركزى ، مورد توجه بوده است . گفتمان نوبختى به بررسى همان مسائل بغرنج واقعى و جديدى مىپرداخت كه بروز آنها متأثر بود از : غيبت امام [ دوازدهم عليه السّلام ] و ظهور گفتمانهاى شيعى جايگزين ديگر همچون زيديه ، اسماعيليه و ديگر حركتها و قيامهاى شيعيان افراطى ( غالى ) و منتسبان به تشيّع « 1 » همانند قيام زنگيان و قرامطه ، و ظهور
هامش
( 1 ) .Proto - Shi'i .