نفر از خاندان اوست ، و هم تبيين برخى از مسائل عقيدتى مهم براى اعضاى جامعهء شيعهء دوازده امامى . بخصوص در مورد دوم ، او شاخصهاى عقلانى مربوط به گفتمان مذهب شيعه را گسترش داد . از كتاب التنبيه او - كه در آن ثابت كرده پسر امام يازدهم [ عليه السّلام ] ، كه اكنون در غيبت است ، به مثابهء « قائم » ظهور خواهد كرد تا نظام جديدى را ايجاد كند - فقط بخشهايى باقى مانده است . او همچنين ردّى بر غلات ، دو رساله در ردّ شيعهء واقفى ، ردهاى متعددى بر هجمههاى وارد شده به امامت ، دو رد بر مشروعيت « قياس » ، رسالهء مشابهى دربارهء اجتهاد ، ردّى بر رسالههايى دربارهء صفات خدا ، هجمهاى بر يهوديان - كه بعدا خاطرنشان خواهيم كرد كه آماج حملات افرادى همچون على بن محمّد بن فرات بودند كه اولين كودتا عليه مقتدر در سال 296 ق / 908 م را خنثا كرده بود - آثارى چند در ردّ ابن راوندى - از جمله هجمهاى بر استفاده از « اجتهاد » - 21 نقدى بر ابو عيسى ورّاق ، نقدى بر شافعى ، هجمهاى بر « مرجئه » ، شرحى از نشستى بين وى ، حسن بن موسى نوبختى و ثابت بن قرّه ، منجّم و فيلسوف بغدادى ( م 288 ق / 900 - 901 م ) ، شرحى از ملاقات با محمّد بن عبد الوهّاب جبّاعى [ ؟ ] ، متكلّم معتزلى ( م 303 ق / 916 م ) ، و اثرى در باب امكان رؤيت بصرى خداوند تأليف كرد . 22
حسن بن موسى ، خواهرزادهء ابو سهل ، نيز به خاطر صبغهء فلسفى و مشخصا شيعى گرايشهاى معتزلىاش ، مشهور بود . او علاوهبر كتاب فرق الشيعه خود ، كه در زمينهء ملل و نحل است ، ردّى نيز بر شيعهء واقفى ، ردّى بر معتزله در باب امامت ، ردّى بر ارسطو ، ردّى بر گروهى از معتزله ، كه با عقيدهء « منزلة بين المنزلتين » موافق بودند ، ردّى بر نظريهء رؤيت خداوند ، ردّى بر ابو عيسى ورّاق ، ردّى بر ابو الهذيل علّاف معتزلى ( م 235 ق / 849 - 850 م ) ، ردّى بر ثابت بن قرّه ، ردّى بر غلات ، كه در آن فهرستى از گروههاى مختلف غلات را آورده ، ردّى بر كسانى كه معتقد به تناسخ
دوره شكل گيرى تشيع دوازده امامى (فارسى) — صفحة 132
مساهمون: آندرو جي . نيومن
ص١٣٢