توسط نويسندگانى همچون واقدى ( م 207 ق / 823 م ) و يحيى بن معين ( م 233 ق / 847 م ) پديد آمدند . چنين آثارى به نوبهء خود ، به مثابهء منابعى براى ابن سعد ( م 230 ق / 844 م ) ، ابن ابى شيبه ( م 235 ق / 849 م ) ، ابن خيّاط ( م 240 ق / 854 م ) و ابن ابى خيثمه ( م 279 ق / 892 م ) به شمار آمدند . قرنهاى سوم ق / نهم م و چهارم ق / دهم م نيز شاهد تأليف كتابهاى رجالى مرجع دربارهء اصحاب بودند كه به مثابهء منابعى براى محققان متأخّر همچون ابن اثير ( م 630 ق / 1230 م ) و ابن حجر عسقلانى ( م 852 ق / 1449 م ) مورد استفاده قرار گرفتند . 5
برعكس عملگرايى اسماعيليه و زيديه و حديثگرايى برجستهء اهل تسنّن ، شيعهء [ دوازده ] امامى گروهى كماهميت و ناچيز به نظر مىرسيد . در واقع ، آثار معاصرى كه دربارهء ملل و نحل نگاشته شده ، حاكى از وجود 14 تا 20 گروه شيعى است . سعد بن عبد اللّه اشعرى قمى ( م 299 - 301 ق / 911 - 914 م ) براى وجود 15 گروه مدرك ارائه كرده ، درحالىكه ابو محمّد حسن بن موسى نوبختى ( م بين 300 ق / 912 م - 310 ق / 922 م ) ، برادرزادهء وزير شيعى مذهب دولت ، يعنى ابو سهل اسماعيل نوبختى ، معتقد است : شيعه پس از وفات [ امام ] حسن عسكرى [ عليه السّلام ] به 14 فرقه تقسيم شد . على بن اسماعيل اشعرى ( م 324 ق / 935 - 936 م ) شيعه را به 15 فرقهء غالى ، 24 فرقهء رافضى و 6 فرقهء زيدى تقسيم كرده است . مسعودى ( م 345 « 1 » ق / 956 م ) ، نويسندهء پس از سال 332 ق / 943 م ، كه تا حدّى طرفدار شيعه است ، تعداد گروههاى شيعى را 20 گروه دانسته است . براى مثال ، در ميان آنها ، گروههايى بودند كه اعتقاد داشتند : امام يازدهم [ عليه السّلام ] پسرى نداشت و با وفات او امامت پايان يافت ، و گروههايى اعتقاد داشتند وى غايب است ، و گروههايى بر اين باور بودند كه اكنون برادر امام يازدهم [ عليه السّلام ] يعنى جعفر ، و يا اينكه برادر ديگر امام
هامش
( 1 ) . تاريخ صحيح وفات مسعودى سال 346 ق است . ( ن )