زنگيان در سال 270 ق / 870 م ، بغداد مجبور شد تا توجه خود را به اين تهديد جديد شيعى معطوف كند . در سال 285 ق / 898 - 899 م ، قرامطه يك كاروان تجارى را غارت كردند و سال بعد ، بصره مورد تهديد قرار گرفت . گرچه خليفه معتضد ( حك : 279 ق / 892 م تا 289 ق / 902 م ) چند قيام قرمطى را در عراق بين سالهاى 287 ق / 900 م و 289 ق / 902 م سركوب كرد ، اما در سال 289 ق / 901 - 902 م كوفه در معرض تهديد قرار گرفت و راه كوفه - حجاز مسدود شد . در ابتداى سال 294 ق / 906 - 907 م ، ديگر كاروانهاى حج نيز مورد دستبرد قرار گرفتند و طبق گفتهء طبرى ، قريب 20000 نفر كشته شدند . پس از وقفهاى در خصومتها بين سالهاى 300 ق / 913 م و 310 ق / 922 - 923 م ، قرامطه در سال 311 ق / 923 م وارد بصره شدند و در آن سال و سال بعد ، به كاروانهاى حج حمله كردند . در سال 314 ق / 927 م و 315 ق / 927 - 928 م ، بغداديان از اشغال قريب الوقوع شهر به دست قرامطه بيم داشتند و ورود كاروانها از ايران متوقف شد .
در سال 317 ق / 930 م ، قرامطه به كاروان حج يورش بردند و خود مكّه را تصرف كردند و « حجر الاسود » را بردند و تا سال 339 ق / 951 م آن را نزد خود نگاه داشتند . در سال 327 ق / 939 م و در سال 328 ق / 940 م خليفه مجددا ناچار شد براى تأمين امنيت كاروانهاى حج ، هزينه پرداخت كند . 4
پيوندها ميان گفتمان حديثگرا و بخشى از گروهبندىهاى سياسى ، اجتماعى و اقتصادى بغداد در نيمهء اول قرن ، مورد بحث قرار گرفته است . دقيقا در زمان گسترش وسيع منظومههاى شهرى بغداد و سامرّاء طى اين قرن ، روند تجزيهء سياسى - كه در بالا به آن اشاره شد - با مهاجرت داخلى موالى همراه شد و موجب رشد شهرهاى مهم شرقى مانند بلخ ، مرو ، بخارا ، نيشابور ، رى و اصفهان گرديد . اين شهرها و شهرهاى ديگر ، همان شهرهاى شرقى هستند كه تعدادى از محدّثان
دوره شكل گيرى تشيع دوازده امامى (فارسى) — صفحة 119
مساهمون: آندرو جي . نيومن
ص١١٩