بزرگ سنّى در آنجا به دنيا آمدند يا بعدا در جستوجوى احاديث نبوى به آنجا مسافرت كردند . اين مؤلّفان با حضورشان در بغداد ، كوفه و حجاز ، قطعا مىتوانستند اطلاعات زيادى از وقايع و جرياناتى داشته باشند كه مشخصهء اين قرن بود ؛ وقايع و جرياناتى كه [ اولا ، ] شايد حاكى از اين نيز بودند كه خلافت - اگر نگوييم خود طرح و برنامهء اهل سنّت - بسيار گذرا و موقّتى بود و [ ثانيا ، ] زمينهاى بودند براى ظهور گرايش به گردآورى احاديث [ منقول ] از همان اولين دورهء تاريخ اسلام و از اين رهگذر ، اولين دورهء تاريخ اسلام را به نحوى سنجيده ، دورهء « ايدهآل » معرفى مىكردند . براى مثال ، خود ابن حنبل در بغداد ، در يك خانوادهء عرب خراسانى به دنيا آمد . مسند ، يعنى اثر عمدهء باقىمانده از او ، شامل قريب 30000 حديث است . گرچه مسندهاى ديگر نيز در اين دوره گردآورى شدند ، اما آثار متعدد موسوم به « مصنّف » ، كه تاريخ آنها نيز به اوايل تا اواسط قرن سوم ق / نهم م برمىگردد و بيشتر گردآورندگان آنها پيوندهايى با شرق [ جهان اسلام ] داشتند ، مهمتر بودند .
محمّد بن اسماعيل بخارى ( م 256 ق / 870 م ) در بخارا به دنيا آمد و تحصيل كرد و سپس به مكّه ، مصر ، كوفه ، بغداد و بصره مسافرت كرد و در سال 250 ق / 864 م ، به نيشابور آمد ، و در آنجا تا چند سال پيش از رفتن به روستايى نزديك بخارا - محل وفات وى - سكونت داشت . صحيح بخارى مشتمل بر 7275 حديث يا 4000 حديث بدون احتساب احاديث تكرارى است كه از ميان قريب 600000 حديث انتخاب شده و در قالب قريب يكصد كتاب تنظيم شده است .
مسلم بن حجّاج قشيرى نيشابورى ( م 261 ق / 274 م ) ، « 1 » كه در سال 202 ق /
هامش
( 1 ) . تاريخ وفات وى 874 ميلادى است . بنابراين ، آنچه در متن آمده ، يعنى 274 ميلادى ، اشتباه سهوى يا تايپى بوده است . ( ن )