شيعه در اواخر قرن سوم ق / نهم م
امام دوازدهم [ عليه السّلام ] در ماه شعبان و به احتمال زياد ، در سال 256 ق / 780 م به دنيا آمد 1 و به دنبال فوت پدرش امام يازدهم حسن عسكرى [ عليه السّلام ] ، سال 260 ق / 874 م غيبت كرد . به نظر مىرسد چند دههاى كه مقارن بود با غيبت ايشان تا وفات محمّد بن يعقوب كلينى - گردآورندهء اولين كتاب از « كتب اربعه » روايى شيعهء دوازده امامى - در سال 329 ق / 940 م ، يك دورهء آشكارا شوم براى جامعهء شيعهء دوازده امامى بوده است .
ارتباط ميان تشيّع و قيامهاى مخالف حكومت ، بخصوص قيامهايى با ماهيت اجتماعى ، اقتصادى و سياسى ، كه طى نيمهء اول قرن به وضوح مشهود بود ، تا نيمهء دوم قرن ادامه يافت . افت مداوم درآمدهاى مركز تا حدّى معلول از دست دادن مصر و ولايات ايران بود ، اما به ويژه با وخيمتر شدن اوضاع در مراكز كشاورزى عراق ، بخصوص [ منطقهء ] « سواد » ، شدت يافت . با توجه به اينكه در اثر رشد مجموعههاى شهرى بغداد و سامرّاء و به ويژه در اثر خسارات وارد شده به اين مناطق در نتيجهء دومين جنگ داخلى و محاصرهء بغداد در سال 251 ق / 865 م ، تقاضاى مواد غذايى از « سواد » افزايش يافت . اين به هيچوجه تصادفى نيست كه هردو قيام عمدهء نيمهء دوم قرن سوم ق / نهم م ، [ يعنى ] قيام « زنگيان » ( از 255 ق /