868 - 869 م تا 270 ق / 883 م ) و « قرامطه » ( از 278 ق / 891 - 892 م تا 368 ق / 978 م ) در [ منطقهء ] « سواد » به وقوع پيوست و از اقبال عمومى گستردهء اركان تجارى / بازرگانى و كشاورزى برخوردار شد . اين دو قيام به دنبال جنگ داخلى و محاصرهء بغداد اتفاق افتاد . افزون بر اين ، هردو قيام بهطور آشكار ، از پيوندهاى شيعى برخوردار بودند ، هرچند براساس گزارشهاى كسانى كه از اين پيوندها هراس داشتند ، [ فقط ] تا حدّى مىتوان به اين نكته پى برد . 2
در نهايت ، قيام زنگيان ناگهان در سال 255 ق / 868 - 869 م ، دقيقا پيش از ولادت امام دوازدهم [ عليه السّلام ] آغاز شد . پيوندهاى آشكارا شيعى اين قيام از همان ابتدا مشخص بود : رهبر زنگيان ، على بن محمّد ، كه در رى به دنيا آمد ، با « زيديه » روابطى داشت و در واقع ، در ابتدا خود را با اين ادعا معرفى كرد كه وى همان يحيى بن عمر مشهور است كه بازگشته ؛ [ همان شخص ] زيدى كه قيام او در كوفه در سال 250 ق / 864 - 865 م سركوب شد . هنگامى كه وى با غلامهاى زنگى - كه نزديك آبراه « شطّ العرب » باتلاقهاى نمك را نمكزدايى مىكردند تا زمين را براى زراعت آماده كنند - ارتباط برقرار كرد ، زنگيان ويژگىهاى يك قيام همگانى را از خود نشان دادند : نيروهاى زنگيان بصره را در سال 257 ق / 871 م ، اهواز را در سال 261 ق / 874 - 875 م و واسط را در سال 264 ق / 878 م غارت كردند . 3
قيام قرامطه به رغم روابط آشكار اوليه با زنگيان ، حاكى از ظهور شيعهء اسماعيلى بود كه از سال 260 ق / 873 م يا 264 ق / 877 - 878 م در اين منطقه حضور داشتند . اين قيام همانند قيام زنگيان ، ريشههاى خود را مرهون بحرانهاى بنيادين اجتماعى - اقتصادى در « سواد » بود و بخش اعظم طرفدارانش را در ميان كسانى پيدا كرد كه به بدترين وجه ، تحتتأثير اين بحرانها بودند ؛ كسانى كه طبرى آنها را « دهقانان و كشاورزان » خوانده است . كمتر از دو دهه پس از شكست
دوره شكل گيرى تشيع دوازده امامى (فارسى) — صفحة 118
مساهمون: آندرو جي . نيومن
ص١١٨