كيش اسماعيلى : دعوت كهن و دعوت نو ( جديد )
در ميان سه شاخه اصلى شيعه ، شاخه اسماعيليان با ايران پيش از چيرگى مغول صميمانهترين پيوندها را داشت . جنبش اسماعيلى در شكل تاريخى درخور شناخت آن در ايران پديد آمد و نخست از آنجا پراگنده گشت . در مرحله بعدى كيش اسماعيلى ايران از جامعه بزرگتر اسماعيلى كه زير رهبرى خلافت فاطميان مصر بود پيوند بگسست و سنت جداگانه خود را در جنبش نزارى تشكل بخشيد .
اسماعيليه به طور رسمى شاخهاى از كيش اماميه بود كه بر سر اختلاف درباره جانشينى امام جعفر صادق پديد آمد . امام جعفر صادق نخست بزرگترين پسر خود اسماعيل را به جانشينى برگزيده بود ، اما اسماعيل در زمان زندگانى پدر درگذشت .
فرقهشناسان دستكم از وجود دو گروه اسماعيلى كه گويا كوفى بودهاند ، پس از مرگ جعفر در سال 148 / 765 سخن مىگويند كه يا منكر مرگ اسماعيل و در انتظار بازگشت او با نام مهدى بودند ، يا معتقد بودند كه امامت از او به پسرش محمد پسر اسماعيل رسيده است . از سرنوشت بعدى اين گروههاى انشعابى اسماعيلى نخستين - اگر در خور اين نامگذارى باشند - چيزى بيشتر دانسته نيست . اينان به احتمال قوى از لحاظ تعداد پيرو چندان مهم نبودهاند . جنبشى به نام اسماعيلى تا يك سده بعد پديد نيامد . مدركى قاطع كه بيانگر هيچ سنت مداوم عقيدتى كه پيوند دهنده اسماعيليان نخستين كوفى با جنبش نيمه دوم سده سوم / نهم باشد در دست نيست .
ويژگىهاى اين جنبش كوشش تبليغى سخت و پنهانى و فعاليت انقلابى بود .