درياى خزر بود . بنا به نوشته ابن فندق رئيس بيهق ابو القاسم على پسر محمد پسر حسين چندى پيش از جمادى يكم سال 414 / ژوئيه 1023 در آنجا چهار مدرسه از براى چهار جناح يعنى حنفيان ، شافعيان ، كراميان و سيدان و پيروانشان ، معتزليان ( عدليون ) و زيديان بنا كرد « 1 » . به ظاهر علويان شهر با كيش زيدى و كلام معتزلى همداستان بودند . در آن حال سلطان محمود رئيس را به غزنه فراخواند و او را شايد به سبب ساختن مدرسه از براى شيعيان سرزنش كرد . ابن فندق درباره اينكه آيا بعدها به آن مدرسه اجازه ادامه كار داده شد ، يا نه سخنى نمىگويد . چندى بعد در همان سده ابو سعد محسن پسر محمدپور كرامه معروف به حاكم جشمى م ، 494 / 1101 ) در ناحيه بيهق به تدريس پرداخت . جشمى معتزلى حنفى بود و در مرحلههاى آخر زندگانىاش سخت به زيديان كه به كيششان در آمده بود پيوستگى داشت ، كتابهاى فراوان او در كلام ، تفسير قرآن و مبحثهاى جدلى در دفاع از معتزليان و زيديان و زندگينامه در ميان زيديان كناره درياى خزر و سپس همچنين در يمن از شهرت و مرجعيت بسيار برخوردار گشت . آموزشهايش را پسرش فضل ، كه يكى از شاگردانش ابو حسين زيد پسر حسن بيهقى بود ، در بيهق دنبال همىكرد ابو الحسين زيد بيهقى در سال 541 / 1146 به يمن آمد و دو سال در آنجا از براى تدريس بماند .
امام فرمانروا المتوكل على الله احمد پسر سليمان نزد او به مطالعه كلام و روششناسى فقهى پرداخت ، و آثار خودش بيانگر نفوذ زيديان كنارههاى درياى خزر است . از جمله شاگردان ديگر بيهقى قاضى جعفر نامبرده در بالاست كه در هنگام ترك يمن استاد خود را همراهى كرد . پس از مرگ بيهقى در تهامه قاضى جعفر سفر خود را به سوى عراق و رى از براى انجام دادن مأموريت گردآورى مرده ريگ ادبى زيديان و انتقال آن به يمن ادامه داد .
در اين زمان كيش زيدى در عراق و ايران رو به افول مىرفت و ديرى نپاييد كه به راستى در فراسوى عزلتگاههاى دست نيافتنىاش در رويان ، ديلمان و گيلان به
هامش
( 1 ) . ابن فندق ، تاريخ بيهق ، صص 194 ، 195 .