مقدسى نيز داشت ، او به سال 1693 / 1105 ه . به دمياط تولد يافته بود . در نوجوانى همراه پدر به حجّ رفت و سپس در مكّه و قاهره و دمشق و قدس علم آموخت . ولى بيشتر زندگانى را در قاهره و بعد دمشق به سر كرد 4 و به سال 1759 / 1173 ه . 5 يا 1765 / 1178 ه . آنجا درگذشت . 6 علاقهء وى به قدس در دو نمونهء رايج آن روزگار ، يعنى فضايل و سفرنامه ، نمايان شده است .
نخستين اثر وى لطايف انس الخليل فى تحائف القدس و الخليل كتابى مفصّل است كه هشت باب ، يك مقدّمه ، و يك خاتمه دارد . 7 در آغاز از حدود فلسطين و شهرهاى بزرگ آن سخن مىكند . آنگاه ضمن دو باب اوّل به گفت و گو از نامهاى بيت المقدس و شرف آن مىپردازد و نام حاكمان شهر و شخصيتهاى برجستهاى را كه در آن زيستهاند مىآورد . پس از وصف مسجد الاقصى ، از خود شهر و ديگر آثار آن و سپس از خليل و مكانهاى مقدّس اطراف قدس سخن مىرود . مطابق معمول پيمبران و صحابيان و ديگر شخصيتهاى تاريخى معروف كه آنجا به خاك رفتهاند مورد توجهند و افسانه در آن ميانه نقش معتبر دارد . تمام فصل هشتم به گفت و گو از خضر عليه السلام اختصاص دارد . خاتمه از شام و فضيلت و بهجت و شرف محل آن سخن دارد . در وصف مكانهاى مقدّس فلسطين همان روش قديمى به كار مىرود و ضمن كتاب علاقهء فراوان مؤلّف به ادب نمايان است . زيرا وى شاعر و « مقامه » نويس بوده و در اين هنر از معاصران خويش ستايش بسيار ديده است . 8 دمياطى گزارش سفر از دمياط تا قدس را به جا نهاده كه عنوان موانح الانس برحلتى لوادى القدس دارد . 9 سفر شش ماه ، از سال 1731 / 1143 ه . ، را گرفته ولى گزارش آن بيست سال بعد به سال 1751 / 1164 ه . و به احتمال قوى از روى يادداشتهاى قبلى تدوين شده است . مؤلف از عجايب مشاهدات راه و دانشوران و صوفيانى كه ديده سخن مىكند و ضمنا مقدار زيادى از اشعار خود و ديگران را مىآورد . براى آنكه انديشهاى از سليقه و مشرب وى به دست آوريم گوييم كه كتاب ، بجز گزارش سفر ، دنبالهوارى دارد كه قصهاى است نه چندان دراز دربارهء قبر يك پيمبر داستانى به نام « ابلوقيا » كه دربارهء وى داستانهاى فراوان هست كه در هزار و يك شب نيز آمده است . در اين قصه نيز اشعار بسيارى هست كه در وصف قهرمان سفر گفتهاند . لازم نيست مكرّر كنيم كه اين گونه مؤلّفات از لحاظ جغرافيا اهميت چندان ندارد و بيشتر از اين جهت درخور توجّه است كه تصويرى از محيط و عصر تأليف به وجود مىآورد .
آثار بعضى از مؤلّفان سوريه در همين دوران ، از لحاظ تصوير محيط ، اهميت بسيار دارد ، زيرا در ميان آنان تعدادى شخصيتهاى ادبى و نيز يك جهانگرد هست كه آن منطقه را ديده و ، از لحاظ حركت و فعاليّت و حاصل كار ، بزرگترين جهانگرد آن روزگار است . يكى از
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 586
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٥٨٦