شمرد . 85 ماكاريوس در مناطقى سفر كرد كه در نوشتههاى عربى معاصر وى انعكاس نداشت .
بجز آسياى صغير كه عربان اطّلاعات كافى از آن داشتند ، دربارهء مناطقى چون مولداوى ، والاكيا ، و اوكراين گزارشى چنين مفصّل كه شامل دنباله نويسيهاى مهم از محيط گذشته باشد وجود ندارد . به علّت كندى و مدت دراز سفر ، جهانگرد ما توانسته است از نزديك شخصيتهاى بزرگ دوران ، چون اتمان خملينتسكى و تزار آلكسى ميخايلوويچ و اسقف نيكون ، را بشناسد ، بجز دهها شخصيّت ديگر كه به اهميت چنين نبودند ، امّا در عرصههاى مختلف نقش مهم داشتند . نيز شاهد حوادث بسيار مهمّ تاريخى بوده است ؛ چون اتّحاد اوكراين با روسيه بر ضد لهستان و آغاز جنبش « اهل عقيدهء قديم » و انتشار طاعون . بدينسان مىتوان گفت كه اهميت كتاب بولس حلبى نسبت به تاريخ سياسى و معنوى آن دوران كمتر از ارزش جغرافيايى آن نيست .
نبايد از ياد برد كه اين جنبه ، از لحاظ مؤلّف ، اهميت درجهء اوّل نداشت زيرا وى در محيط دربارى و دينى صرف محصور بود . بدين جهت همواره به زندگانى دينى توجّه داشت ، يعنى عرصهاى كه به روى جهانگردان عرب و مسافر روسيه بسته و به زحمت نفوذپذير و بدتر از همه نامفهوم بود . بنا بر اين ، سفرنامهء ماكاريوس ، با آنكه عرصهاى محدود دارد و حتّى شامل همهء گذشتههاى زندگانى كليسا نيست ، در نوع خود اثرى منحصر به فرد است و بعضى از مطالب آن تا به روزگار ما همچنان پرارزش مانده است ؛ مانند روايت مفصّل بولس دربارهء آثار كليسا كه نسبت به تاريخ هنر قديم روسى اهميت درجهء اوّل دارد . به تصويرشناسى نيز همين قدر توجّه دارد و مشخصات تصويرسازى روسيهء جنوبى را بتفصيل شرح مىدهد و نقشهاى ديوار را كه دل او را برده بدقت وصف مىكند ، و روايتهاى او در مورد بعضى آثار اهميت تاريخى فوق العاده دارد و گاه تنها شاهد وجود آنهاست .
روايات مفصّل بولس از مراسم خدمت دينى در زندگى كليسا بسيار مهم است . در اين زمينه به گفت و گو از عبادت به معناى محدود كلمه بس نمىكند بلكه از قرائت متون مذهبى با ترتيب خاص و اداى دقيق حروف و آكسانها و خواندن سرود ، كه با ترتيبات رايج وطن اختلاف بسيار داشت ، نيز سخن مىكند . بىگفت و گو اقامت دراز روسيه به نفع دقّت و كمال گزارش بود . بولس در اثناى حضور در مسكو با دقّت فراوان خدمات معمولى دينى را ، چون عباداتى كه در طول شب استمرار داشت و مجموعهء مراسم مربوط به روزهء بزرگ و عيد فصح ، و نيز پارهاى ترتيبات كمياب دينى چون مراسم سرّى و تاجگذارى شاه را ديده بود ، و قسمت اخير هنگام انتخاب امير تازه والاكيا ( افلاق ) بود . ماكاريوس در سرودهاى كليساهاى روسيه بتفصيل سخن آورده است . او با اين موضوع رابطهء نزديك داشت زيرا قضيّهء سرود ، يكى از
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 560
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٥٦٠