ميان مترجمانى كه در دولت مسكوى كار مىكردند كسى عربى نمىدانست . بولس در اين باب گويد : « به دربار تزار هفتاد مترجم هست كه همهء زبانها را ، بجز عربى ، مى دانند » . 75 ولى حالات استثنايى نيز بود ، زيرا « تعدادى از اسيران تزار مترجمى مىكردند ، و يكيشان دوازده زبان و از جمله عربى به لهجهء مصر و تركى و يونانى و فرنگى مىدانست ، ولى اصل وى از مسكوى بود » 76 خود بولس در اواخر دوران اقامت روسى را خوب حرف مىزند تا آنجا كه به تعبير خود او اسقف و نايب تزار و بقيهء وزيران به او مىگفتند به عنوان مترجم عربى پيش آنها بماند . 77 به احتمال قوى اين سخن بر سبيل مزاح گفته شده ، امّا به هر حال نشان مىدهد كه بولس بتقريب از همهء بيگانگانى كه به روسيه سفر كردهاند ممتاز بوده است .
اطّلاعات بولس نيز مانند روش كتابت وى اصالت و استقلال دارد و سفرنامهء وى را رنگ ابتكار و شور و روانى داده است . مشاهدات خويش را روز به روز آورده و غالبا تجديد نظر نكرده است . شايد اين تعبير اديبانه است كه در مقدّمه گويد ، با آنكه مشكلات كار را مىدانسته ، در نتيجهء اصرار دوست خود ، كشيش جبرائيل قسطنطين ، به تدوين يادداشتها پرداخته 78 و ضمن كتاب چند بار اين سخن را تكرار كرده است . البتّه اصرار دوست وى مسلّم است به خصوص كه كشيش جبرائيل شخصيتى تاريخى است و واقعا وجود داشته است . وى از خاندان صايغ بود كه در عرصهء ادب شهرتى به دست آوردهاند . 79 بولس ثبت مطالب را از دور اوّل سفر آغاز كرد و تا هنگام بازگشت به سرزمين پدر از اين كار باز نايستاد و يادداشتهاى وى بتدريج فراهم آمد و ضمن اقامتهاى طولانى در اثناى سفر ، مىتوانست اوراق پراكنده را منظّم كند ، نيز نسخههايى به قلم آرد كه بعضى از آن به جا مانده است . پاكنويس مطالب كمى پيش از ترك مسكو در فوريهء سال 1656 آغاز شد و همچنان پيش رفت تا به يك سال پيش از تاريخ مذكور رسيد 80 و بدينسان متن اوّل سفرنامه به وجود آمد كه ظاهرا تا حدّى مختصر بود . خود بولس دربارهء آن چنين نظر داشت و اميدوار بود كه پس از بازگشت به وطن آن را منظّم و مفصّل كند . 81 اين آرزو محقّق شد و متن دوّم خيلى مفصّلتر از اوّل شد و پيش از آغاز سفر دوّم مسكو آن را به سر برد ، ولى كار به همين جا متوقّف نماند و بولس بعدها ، حتّى در اثناى سفر دوّم و اقامت قفقاز چنان كه خود او مىگويد ، چيزهايى به كتاب مىافزود 82 و به تعبير ديگر تا كمى پيش از وفاتش كه به سال 1669 بود ، اين كار را ادامه مىداد . به آسانى معلوم توان داشت كه تاريخ كتاب به قدر كافى پيچيده است ، دست كم دو متن از كتاب هست ، يكى متن كوتاه يا اوّلى ، و ديگر پيش نويس بزرگ كه بولس طى ده سال بر آن مىافزوده است . ممكن است بجز اين ، چند مختصر و متن و روايت دستكارى شدهء ديگر موجود باشد كه ديگران در ايام زندگانى مؤلّف يا پس از وفات وى آماده كردهاند ؛ و اختلاف نسخههاى خطّى كتاب را
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 558
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٥٥٨