2 - تاريخ تحقيق در اين باب . مؤلفات عمومى . هدف اين كتاب
آشنايى دانش اروپايى با جغرافياى اسلامى از دورانهاى مختلف و با سرعتهاى متفاوت گذشته و به اقتضاى وضع عمومى فرهنگ و حالت خاورشناسى دستخوش تغييرات بوده است . نيز سرنوشت جغرافياى نجومى و جغرافياى توصيفى به يك صورت نبوده است . از قرن يازدهم / پنجم ه . ترجمهء كتابهاى هيئت و رياضيّات مسلمانان به زبان لاتينى در اسپانيا آغاز شد و بسيار زود نامهاى الگوريسمى يعنى خوارزمى و آلفراگانوس يعنى فرغانى و آلباتگنيوس يعنى بتّانى ، براى همگان شناخته شد ، بلكه اين نامها در اين قالب تازه بيشتر از صورت اصلى شرقى مأنوس بود . تحقيقات معاصر نشان داده كه اين ترجمهها با احتياجات دانش نو سازگار نيست ، ولى به هر حال به تكامل علمى اروپاى قرون وسطا كمك كرده و شكل لاتينى اصطلاحات علمى اسلامى را ، كه به بسيارى از علوم راه يافته و هم اكنون رواج دارد ، به وجود آورده است . طبعا اين ترجمهها تصورى روشن از كوشش هر يك از دانشوران در قلمرو دانش خود به دست نمىداد و نمودار تكامل علمى مسلمانان نبود ، زيرا هنوز علاقهء كافى به اين گونه مطالب پديد نيامده بود ؛ به علاوه ، تحقيق دربارهء آنها چيزى بيش از شناخت متون اصلى نبود . به هر حال از بركت اين ترجمهها بود كه اروپا ، مدّتها پيش از رواج خاور شناسى ، با جغرافياى نجومى مسلمانان آشنا شد . تأثير مستقيم اين گونه كتابها بر تكامل دانش اروپايى بسيار زود آغاز شد و اكنون اين قضيّه مورد اتّفاق همگان است .
اما دربارهء جغرافياى توصيفى وضع كاملا متفاوت بود ؛ اروپاى مسيحى كتابهاى رياضى و هيئت و شيمى اسلام را با علاقه به زبان لاتينى ترجمه كرد ، ولى نسبت به جغرافيا و تاريخ و ادبيّات علاقهاى وجود نداشت ، 28 و تاكنون نشانهاى از ترجمهء كتابهاى جغرافى نويسان و جهانگردان مسلمان در مرحلهء اوّل قرون وسطاى اروپا به دست نيامده و ، بر خلاف منجمان ، 29 ظاهرا هيچ گونه آشنايى مستقيم با آنها در ميان نبوده است . امّا اين بدان معنى نيست كه موضوعات پراكنده از داستانها و جغرافياى اساطيرى مسلمانان به اروپا راه نيافته باشد ؛ در اين مورد يادآورى سفرنامههاى قدّيس براندن كه شامل مقدار فراوانى مايههاى شرقى است كافى به نظر مىرسد . 30 موضوع نقشهكشى از موارد نادرى است كه در آن نظريّات جغرافيايى عرب بر انديشهء اروپاى قرون وسطا اثر مستقيم داشته است . مارينوسانودو كه در اوايل قرن چهاردهم / هشتم ه . از شخصيتهاى فعال اروپا بود ، اثر خويش را به نام كتاب سرزمين مقدس ( 1321 ) با يك نقشهء جهان همراه كرده بود ، تا انديشهء بديع خود را دربارهء محاصرهء اقتصادى جهان اسلام توضيح كند . 31 اين نقشه به صورت دايرهاى است كه اورشليم در مركز آن جاى گرفته و دو