درياى پيوسته به درياى محيط روى آن نمودار است . نيز ساحل افريقا را كه دور از مشرق امتداد دارد نشان مىدهد . 32 اين تكرار همهء خطوط اصلى نقشه جهان است كه در اطلس اسلام است با اختلافى ناچيز كه مركز نقشهء اسلامى به جاى اورشليم مكّه است . بسيار بعيد مىنمايد كه اين توافق نتيجهء تصادف باشد ، بخصوص اگر در نظر بگيريم كه سانودو به سبب علاقه به مشرق به احتمال قوى به منابع اسلامى دسترسى داشته است . به هر حال اين مورد منحصر به فرد است و نشان مىدهد كه اروپا به جغرافياى توصيفى اسلام توجهى نداشته است .
وقتى كه دانش اروپايى با متون اسلامى رابطهء مستقيم يافت ، جغرافياى توصيفى همانند جغرافياى نجومى مورد توجه قرار گرفت ، و پوستل 33 نخستين خاورشناسى بود كه مجذوب ابو الفدا ، جغرافيدان مسلمان ، شد نيز يعقوب جووينوس در كنفرانسى كه به تاريخ 20 دسامبر 1702 / 1113 ه . ايراد كرد ، براى نخستين بار نام ياقوت را به ميان آورد . 34 در سال 1592 / 1001 ه . نخستين متن جغرافياى توصيفى در چاپخانهء معروف مديچى چاپ شد .
و اين كتاب كه تأليف جغرافيدان مسلمان مغربى معروف قرن دوازدهم / ششم ه . ، شريف ادريسى ، بود شهرتى بسزا يافت ، اما توفيق يار ناشر نبود زيرا عنوان نادرست جغرافياى نوبهاى را بر كتاب نهاده بود كه مايهء اشتباهات بسيار شد . اين چاپ كه ترجمهء لاتينى سال 1619 / 1029 ه . را به دنبال داشت ، ناچيزتر از آن بود كه نيازهاى علم نو را برآورد ؛ بىگفت و گو اشكال اين كار مهم از آنجا ناشى مىشود كه ما هنوز چاپى كامل و دقيق از كتاب ادريسى به دست نداريم .
چاپ نخستين كتاب جغرافياى نجومى ، كه به وسيلهء دانشور معروف قرن هفدهم ، يا كوبوس گوليوس هلندى ( 1596 - 1667 ) ، انجام گرفت با توفيق بيشترى همراه بود و زيجنامهء فرغانى - كه در اروپا به نام آلفراگانوس شهره بود - كه با ترجمهء لاتينى آن به سال 1669 / 1080 ه . يعنى پس از وفات وى انتشار يافت ، به حق در اين زمينه سرآغاز دورانى نوين به شمار مىرفت . بدينسان نخستين سنگ بناى تحقيق در نوشتههاى جغرافيايى بر بنياد متون اصلى نهاده شد . در اين زمينه پيشرفت بكندى صورت گرفت و در همهء قرن هجدهم دانش اروپايى فقط با سه تن از مؤلّفان قرنهاى سيزدهم و چهاردهم / هفتم و هشتم ه . آشنا شد كه دو تن از آنها يعنى ابو الفدا ( متوفى به سال 1331 / 732 ه . ) و ابن الوردى ( متوفى به سال 1446 / 850 ه . ) به جغرافياى عمومى توجّه داشتند و سومى عبد اللطيف بغدادى ( متوفى به سال 1231 / 629 ه . ) بود كه به سبب توصيف مصر شهرت يافته بود و اين آشنايى در نتيجه گلچينها و ترجمههايى كه به قدر كافى دقيق نبود پيوسته در حال رشد بود .
در آغاز قرن نوزدهم دو اثر ممتاز از نوشتههاى جغرافيايى منتشر شد كه هنوز ارزش خود را حفظ كرده است : يكى ترجمهء وصف مصر عبد اللطيف بغدادى بود كه به وسيلهء
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 13
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٣