خاور شناس بزرگ فرانسوى ، سيلوستردوساسى ( 1810 ) انجام گرفته بود ، و ديگرى ترجمه فرن ، خاور شناس روسى ، از رسالهء ابن فضلان ( 1823 ) . اين دو اثر را بنياد تحقيقات علمى در نوشتههاى جغرافيايى اسلامى مىتوان شمرد . در نيمهء قرن نوزدهم / سيزدهم ه . يك تأليف عمومى مورد نياز بود كه همهء مباحث مختلف شناخته شده تا آن وقت را فراهم آورد . بدين جهت كتاب رنو ( 1848 ) ، كه به منظور تحرير مقدمهاى بر چاپ دقيق و علمى جغرافياى ابو الفدا آغاز شد ولى به علت وسعت دامنه بحث از قلمرو موضوع تجاوز كرد و به صورت كتابى مستقل دربارهء تكامل علم و نوشتههاى جغرافيايى در سه زبان اصلى شرق اسلامى درآمد ، اهميّتى فوق العاده يافت . كتاب بيشتر از چهار صد و پنجاه صفحه دارد و نشان اطلاع دقيق مؤلّف از جغرافياى توصيفى و نجومى است ، و نويسنده ضمن آن به بعضى از تحقيقات سابق خويش استناد مىكند . سبك آن بسيار جذّاب و دلپذير است و در واقع قدمى بزرگ در راه مطالعات جغرافيايى محسوب مىشود و تاكنون كتاب ديگرى جاى آن را نگرفته است .
در نيمهء دوم قرن نوزدهم ، تقريبا در يك وقت دو كار بزرگ انجام گرفت كه اساسى محكم براى تحقيق متون جغرافيايى اسلامى با تكيه به معروفترين مؤلّفان قرنهاى دهم تا سيزدهم / چهارم تا هفتم ه . بنياد كرد . از سال 1866 تا 1876 / 1283 تا 1293 ه . و وستنفلد فرهنگنامهء جغرافيايى معجم البلدان ياقوت را در شش جلد منتشر كرد . اين كتاب معتبرترين مرجع جغرافيايى است كه به روزگار ما مورد استفادهء محققان است ، و نمونهاى خوب از يك اثر نقلى است . تقريبا در همين اوقات يعنى به سال 1870 / 1287 ه . علامهء هلندى ، دخويه ، اجراى فكر خويش را دربارهء انتشار سرى كتابهاى كتابخانهء جغرافيدانان عرب آغاز كرد كه با نشر جلد هشتم به سال 1894 / 1311 ه . كامل شد . اين مجموعه مركّب از نه جلد است كه نسبت به دوران خود ، نمونهاى از چاپ علمى است و آثار مؤلّفان قرنهاى نهم و دهم / سوم و چهارم ه . 35 يعنى دوران رونق نوشتههاى جغرافيايى اسلامى ، را فراهم دارد . البته كار و وستنفلد و دخويه شامل همهء مؤلّفات جغرافيايى عربى نبود ، ولى براى محققان زمينهء تحقيق منظم علمى را درباره آثار ديگرى كه هنوز منتشر نشده بود فراهم آورد و مواد فراوانى براى تحقيقات جغرافيايى مهيا كرد . در قرنهاى نوزدهم و بيستم روشى تازه در كار تحقيق مواد جغرافيايى نوشته شده به زبان عربى پديد آمد كه هدف آن فراهم آوردن مطالب مربوط به يك ناحيه و تحقيق انتقادى آن بود . بعضى از اين تحقيقات گاه از يك جلد تجاوز كرده است ؛ همچون كتاب آمارى دربارهء سيسيل و كتاب مدنيكوف دربارهء فلسطين و كتاب زايپل دربارهء نورمانها و كتاب فران دربارهء شرق اقصى و جز آن . اما گفت و گو دربارهء تحقيقات مفصّل و مؤلّفات بزرگ نيم قرن گذشته ، بلكه همين ده سال اخير ، موضوع بحثى خاص و مستقل تواند بود . هم اكنون
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 14
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٤