اطلاعات كافى بود ، زيرا با مؤلّفات اسلاف خويش آشنايى كامل داشت و علاوه بر اين ، از جهانگردان و تاجران نيز اطلاعاتى به دست آورده بود . از درياى بالتيك و درياى شمال انديشهاى داشت 37 و از مردم شمال و شرق اروپا خيلى چيزها مىدانست ، 38 بخصوص نورمانهاى اسكانديناوى كه آنها را نه فقط به نام معمولشان ، روس ، بلكه به نام و رنگ نيز مىخواند . 39 وى قصهء دريا نوردى را كه در نواحى شمال پيش رفته تا به جايى رسيده بود كه به هنگام تابستان خورشيد از آنجا غروب نمىكند شنيده بوده است . 40 تفصيلاتى منحصر به فرد از صنعت شمشير سازى فرنگ و روس مىآورد . 41 دربارهء سيبريه او نخستين كسى است كه از رود آنگارا [ تونگوسكا ] و مردمى كه در منطقهء درياچهء بايكال 42 مقيمند سخن مىكند .
سرزمينهاى آفريقايى جنوب خط استوا را نيز مىشناسد و مىگويد : « در بعضى از نواحى جنوب به هنگام تابستان ما ، زمستان و يخبندان است . » نظريهء درياها چنان كه بيرونى شناخته بود تا مدتى دراز ، اگر نگوييم هميشه ، در جغرافياى عربى دوام داشت . ياقوت كه غالبا از اين كتاب بيرونى نقل مىكند 43 پس از دو قرن وصف درياها را به همين صورت و بىتفسير ، به عنوان بهترين ترتيب تقسيم درياها بر زمين 44 نقل مىكند و همين سخن يك قرن پس از ياقوت دربارهء ابو الفدا نيز صادق است . 45 نظريات بيرونى در پيرامون تعدادى از مسائل جغرافيايى به دقت و صحت ممتاز است . مورخان علم جغرافيا با احترام فراوان 46 از تحقيق وى دربارهء گردش زمين به دور محور خود و تبعيت منابع آب از قانون تعادل مايعات ( ئيدروستاتيك ) سخن دارند ، و گفتهء او را كه درهء سند روزگارى بستر دريا بوده و بتدريج از رسوبات پر شده تأييد مىكنند .
بيرونى بجز تعداد بسيارى رسائل مختلف در زمينهء جغرافياى رياضى كه ظاهرا چندان قطور نبوده ، مؤلّفاتى نيز داشته كه عناوين آنها نمودار علاقهء وى به مسائل جغرافيايى است . مثلا ياقوت از يك كتاب وى به نام تقاسيم الأقاليم 47 از روى نسخهء خط مؤلف و مربوط به سال 1031 / 422 ه . مكرر نقل مىكند . 48 اين كتابها به ما نرسيده ، بنا بر اين براى تحليل نظريات وى در زمينهء جغرافيا به مؤلّفات بزرگ او كه رنگ جغرافيايى خالص دارد بس مىكنيم . ولى مطالعهء همهء مطالب جغرافيايى آن محتاج تحقيق خاص است كه مطالعات و يدمان ، با وجود آنكه مؤلّفات تازه كشف شده بيرونى را به دسترس نداشته ، راه آن را هموار كرده است . در اينجا فقط مىتوانيم به خطوط اصلى مؤلّفات او اشاره كنيم و مواردى معين را كه از لحاظ تاريخ نوشتههاى جغرافيايى عربى اهميت دارد روشن سازيم .
نخستين كتاب بزرگ بيرونى از لحاظ زمانى و معروفتر از همه در دانش اروپايى كتاب مربوط به تقويم و گاهشمارى است كه عنوان الآثار الباقية عن القرون الخالية دارد ، و آن را بتقريب
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 200
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٢٠٠