اندلس به درياى محيط ريزد از تنگهاى كه در كتابها به نام معبر هركول خوانده شود و اكنون « زقاق » نام دارد و آب دريا در آن به درياى محيط روان باشد . و جزاير معروف آن قبرس است و سامس و رودس و سيسيل و امثال آن . و نزديك طبرستان درياى گرگان است و شهر آبسكون بر ساحل آن است و به نام آن معروف است و سوى طبرستان و سرزمين ديلم و شروان و باب الابواب و ناحيهء لان كشيده شود ، آنگاه خزر ، سپس رود اتل كه بدان ريزد ، سپس ديار غزيه ، آنگاه سوى آبسكون باز آيد و به نام سرزمينهاى مقابل خوانده شود ، ولى نام آن به نزد ما خزر است 31 و به نزد قدما گرگان بوده و بطلميوس آن را درياى ارگانيا ( هيركانى ) ناميده است و اين به درياى ديگر پيوسته نيست . و آبهاى ديگر كه به ديگر جاهاى زمين فراهم آمده مردابها و هورهاست 32 و گاهى درياچه نام گيرد چون درياچهء اناميه و طبريه و زغر در سرزمين شام ، و درياچهء خوارزم و آبسكون به نزديك برسخان . 33 « 3 » از قراين پيداست كه بيرونى اين فصل را جامع اطلاعات جغرافيايى عصر خويش مىدانست ، و همين گفتار را به اختصار ولى با همهء خطوط اصلى در كتاب قانون مسعودى مىآورد . 34 اگر وصف درياها را كه يك قرن پيش بتّانى آورده به ياد بياريم ميان او و بيرونى اختلاف اساسى هست ، زيرا بتّانى به راه مكتب يونانى مىرود و روايت كلاسيك را تقريبا بدون تفسير عرضه مىكند ، ولى بيرونى اگر چه از دانش يونانى اثر گرفته ولى آن را با اطلاعاتى تازه كه جغرافى شناسان عرب در آن روزگار به دست آورده بودند مىآميزد ، و از گفتار وى كه خلاصهء اطلاعات آنهاست بعضى حقايق روشن را استنتاج مىتوان كرد . 35 در حدود همين دوران ، اعراب از ساحل آفريقاى شرقى تا خط 20 درجه عرض جنوبى اطلاعات فراوان داشتند ولى دربارهء سرزمينهاى جنوب آن به طور كلى بر حدس و تخمين تكيه مىشد ، اما اطلاع آنها از خطر كشتيرانى در اين منطقه نشان مىدهد كه غير مستقيم از تنگهء موزامبيك خبر داشتهاند . مسلّم است كه افريقا را يك جزيره مىدانستند ، در صورتى كه مبانى واقعى براى توجيه اين پندار به دست نبود و نظريهء بطلميوس در اين باره طرفداران فراوان داشت . در كلمات آنها هيچ گونه اشارهاى به وجود يك قارهء جنوبى نيست . 36 اطلاعات آنها از اروپاى شمالى و آسياى شرقى مانند سابق ناچيز است ، ولى بيرونى از همهء اين مناطق داراى
هامش
( 3 ) بحر و رنگ « درياى بالتيك » است ؛ و بربر « صومال » ؛ و جزاير زابج « اندونزى » ؛ ديبجات « مجمع الجزاير لاكديو و مالديو » ؛ بنطس « درياى سياه » ؛ معبر هركول « تنگه جبل طارق » ؛ اتل « ولگا » ؛ و درياچهء آبسكون « درياچهء ايسيك كول » . - مترجم عربى .