مقدمهء مؤلف
اساس اين كتاب كه تاليف آن سالها طول كشيد ، كنفرانسهايى است كه از سال 1910 به بعد ، در فواصل مختلف ، در دانشگاه پطرزبورگ و پس از آن در دانشگاه لنينگراد ايراد كردهام و هدف آن بحث عمومى در تاريخ جغرافيا نيست ، بلكه خواستهام تاريخ گونههاى مختلف نوشتههاى جغرافيايى را عرضه كنم و تكامل آنها را از نخستين اشارههاى شعر جاهلى تا دوران حاضر باز نمايم . اين كتاب در عين حال از نوشتههاى علمى و نوشتههاى تودهاى سخن دارد و از جغرافياى علمى و توصيفى ، و جغرافياى عمومى و اقليمى بحث مىكند ، و حتى سفرنامههايى را كه رنگ ادبى خالص و بلكه افسانهاى دارد از نظر دور نمىدارد .
با وجود آنكه در ضمن گفت و گو از آثار ادبى رابطهء آنها را با علم جغرافيا و تاريخ اكتشافات جغرافيايى منظور داشتهايم و در عرضهء عمومى مطالب نقش تكامل فرهنگ اسلامى را از نظر دور نداشتهايم ، روش عمومى ما روش زبانشناختى است ، يعنى بيش از هر چيز به گفت و گو دربارهء طبيعت پديدههاى ادبى جغرافيايى و تكامل آن توجه كردهايم . و از اين جهت كتاب ما در نوع خود بىرقيب است و شايد ، از لحاظ طرح عمومى ، قسمتهايى از كتاب رنو ، كه يك قرن پيش تاليف شده و كتابى پرمايه است و هدف آن فقه اللغهء عربى بوده ، با آن نزديك باشد . براى آنكه نقش نوشتههاى جغرافيايى اسلامى در شرق و غرب روشن شود ، لازم آمد ، علاوه بر بحث دربارهء آثار جغرافيايى عربى ، دو فصل مستقل به نوشتههاى جغرافيايى فارسى و تركى اختصاص دهم و از انتقال ميراث فرهنگى در زمينهء جغرافيا به اروپاى غربى سخن بگويم .
با آنكه پاكنويس كتاب پيش از جنگ ميهنى « 1 » آغاز شد ، در اثناى محاصرهء لنينگراد به
هامش
( 1 ) مقصود از « جنگ ميهنى » در اتحاد جماهير شوروى ، درگيرى سختى است كه در اثناى جنگ جهانى دوم ، ميان آلمان و شوروى ، در جبههء شرقى ، به وقوع پيوست . - مترجم عربى .