درياى قزوين كه پس از سال 912 - 913 / 300 ه . انجام گرفته كمتر از اين نيست ، زيرا از حوادث آن بيشتر از ده سال فاصله نداشته است . 11 آخرين تأليف وى ، كتاب التّنبيه ، به حق درخور اين است كه به كتابخانهء جغرافيدانان عرب افزوده شود ، در صورتى كه يك كتاب جغرافيايى به تمام معنى كلمه نيست و مطالب جغرافيايى در آن جاى بسيار ندارد ، بلكه به طور كلى در آغاز كتاب به صورت مقدّمه آمده و مختصرى از جغرافياى نجومى و طبيعى به دست مىدهد ، كه در ضمن آن مؤلّف خطوط اصلى و معروف نظريّات قرن دهم / چهارم ه . را خلاصه مىكند و به « نظريه بادها » اهمّيّت خاص مىدهد و گويد :
وقتى مسير خورشيد بر ناحيهء شمالى و معدّل النّهار باشد ، هوا در ناحيهء شمالى گرم و در ناحيهء جنوبى سرد شود . در نتيجه ، لازم مىآيد كه هواى جنوب منقبض شود و جاى كمتر خواهد ، و هواى شمال منبسط شود و جاى بيشتر خواهد ؛ چه خلأ در جهان نيست ، از اين رو طبعا مىبايد بيشتر بادهاى تابستان كه بر مردم ناحيهء شمال مىوزد شمالى باشد زيرا كه هوا از پيش ايشان به طرف جنوب حركت مىكند ، بدان جهت كه باد چيزى جز حركت و تموّج هوا نيست . و نيز مىبايد بيشتر بادهاى زمستان جنوبى باشد زيرا به طرف شمال حركت مىكند و مسير خورشيد در زمستان در ميل جنوبى است . 12 از پى آن ، توصيف صنايع مصر و تجارت و محصولات آن است كه مؤلّف را به توضيح مشخّصات آب و هوا و تأثير آن در مردم مىكشاند . در اين مورد نظر وى دربارهء مردم شمال خالى از لطف نيست كه گويد :
امّا مردم ربع شمالى ، كه خورشيد از سمت الرأس آنان دور است و در ناحيهء دور شمالى سكونت دارند ، همچون صقلابيان و فرنگان و اقوام مجاورشان ، اثر خورشيد به سبب دورى بر آنها ضعيف است و سردى و ترى بر نواحى آنان غالب است و برف مكرّر و يخ دارند و مزاج گرما در آنها كم است و تنهايشان درست و طبايعشان خشن و اخلاقشان تند و ذهنشان كند و زبانشان سنگين است و رنگشان چندان سپيد شده كه از سپيدى به كبودى گشته و پوستهايشان ظريف و گوشتشان غليظ و ديدگانشان چون رنگشان كبود است و مويهايشان افشان و كبود رنگ است كه بخارتر بر آن غالب است ، و در مذهبشان استوارى نيست و اين از طبع سرما و نبودن گرماست ، و هر كه از آنها در اقصاى شمال باشد نفهمى و خشونت و حيوانيت بر او غالب است ، و هر چه در شمال دور تر رود اين حالت سختتر شود . 13 جغرافياى توصيفى را به همان صورت معروف ، يعنى بر اساس هفت اقليم ، عرضه
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 144
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٤٤