هواها و غيره ، و هم ذكر درياها و شمارهء آن و سخنانى كه دربارهء طول و عرض و پيوستگى و ناپيوستگى آن گفتهاند ، و رودهاى بزرگ كه به دريا مىريزد و كشورها كه بر اطراف آن هست و ديگر اوصاف آن ، و هم ذكر هفت قوم كه به روزگاران سلف بودهاند و زبانها و عقايدشان و اقامتگاههايشان و خصايص هر قوم و مسائل مربوط بدان . شمّهاى از اين همه را در آن بياوريم . و به دنبال آن نام شاهان قديم ايران و ملوك طوايف و ساسانيان را با طبقات و شمارشان و سالهاى پادشاهيشان بياريم ، و هم از ملوك يونان و شمارشان با مدّت پادشاهيشان ، و از ملوك روم و طبقات و پندارشان كه صابى و نصرانى بودند با شمارشان و مجموع سالهاى پادشاهيشان ، و حوادث مهمّ دينى و شاهانى كه در ايّامشان بوده ، و از وصف قلمرو آنها با حدود و مساحت آن ، و آنچه از قلمروشان به خليج و درياى روم و خزر پيوسته است ، و مطالب نخبهء مربوط بدان كه مايهء جلب توجّه به كتابهاى سابق ما مىشود ، و از فداها كه تاكنون ميان مسلمانان و روميان بوده است ، و تاريخ اقوام و مختصر تاريخ جهان و پيمبران و ملوك از آدم تا پيمبر ما محمّد - صلّى اللّه عليه و سلّم - و مدّت آن و مطالب مربوط بدان ، و از شناخت سالهاى شمسى و قمرى و ماههاى ملل و كبيسه و غير كبيسه و ديگر اوصاف و مسائل مربوط بدان به ترتيبى كه قبلا فراهم شده است ، و از مولد پيمبر - صلّى اللّه عليه و سلّم - و مبعث و هجرت و شمارهء جنگها و سفرهاى جنگى و كنيزكان و دبيران و وقت وفات وى ، و خليفگان و ملوك پس از وى ، و صفات و دبيران و وزيران و قاضيان و حاجبان و نقش انگشترشان ، و حوادث مهمّ دينى و شاهانى كه به روزگارشان بودهاند و تعيين تاريخشان تا به روزگار حاضر كه سال 345 هجرى و زمان خلافت المطيع است سخن كنيم ، تا توجّه كسان به كتابهاى ما كه پيشتر از آن سخن آورديم جلب شود . در اين كتاب به ذكر همين ممالك اكتفا كرديم از آن رو كه ملك شاهان ايران بزرگ و كارشان قديم و ملكشان پيوسته است و سياست نكو و تدبير خوب داشتهاند و شهرها آباد كرده و با بندگان مهربان بوده و بسيارى از ملوك جهان اطاعت ايشان كرده خراج به ايشان دادهاند ، و هم آنان فرمانرواى اقليم چهارم بودهاند كه اقليم بابل است و بهترين زمينها و شريفترين اقليمهاست .
كشور روم و يونان نيز به بزرگى و قوّت همسنگ ايران است ، و هم از اين جهت كه اقسام حكمت و فلسفهء و فنون عجيب و صنايع بديع داشتهاند مملكت روم تا وقت حاضر ثبات و انتظام دارد ، ولى از وقتى كه روميان قلمرو يونانيان را به تصرّف درآوردهاند يونانيان جزو ايشان شدهاند ، چنان كه كلدانيان كه همان سريانيان ساكن عراقند جزو ايرانيان شدهاند كه بر آنان تسلط داشتهاند ، بدين سبب خواستيم اين كتاب ما از ذكر آنها خالى نباشد ، اگر چه ديگر ممالك جهان را ، آنچه از ميان رفته و آنچه تاكنون بجاست ، با اخبار ملوك و
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 142
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٤٢