ديگرى علاج بايد كرد ، و حقيقت و چگونگى اين علاج و نشانهء اقبال دولتها . و هم از سياست شهرها و دينها و طبقات سپاه و ترتيب حيلههاى عيان و نهان در جنگ و جز اين از اخبار و عجايب عالم و هم از اخبار پيمبر ما صلّى الله عليه و سلّم - و مولد وى و آيتها و نمودها و حادثهها كه پيش از مولد وى در جهان پديد آمد و ظهور او را خبر داد ، چون اخبار كاهنان و چيزهاى ديگر و حجّتها و نشانهها و معجزات بزرگ كه خدا - سبحانه - به دست وى نمودار كرد ، و هم پيدايش و مبعث و هجرت و جنگها و سفرهاى جنگى وى تا هنگام وفات و خليفگان و ملوك كه پس از وى بودند با نخبهء اخبارشان و نمودها و حادثهها و فتحها كه به روزگارشان بود ، با اخبار وزيران و دبيرانشان تا به روزگار خلافت مطيع . همهء اين چيزها را در اين كتابها ياد كرديم . و هم از راويان اخبار و ناقلان سيرت و آثار كه در هر روزگار بودهاند با طبقاتشان از دوران صحابه و تابعان و فقيهان ولايتها كه پس از ايشان بودند ، و هم صاحبان آراء و نحل و مذاهب و جدل كه در ميان فرق اسلام بودند و تعيين سال وفاتشان تا به روزگار حاضر سخن آورديم ، و هم در كتاب نظم الاعلام فى اصول الاحكام و كتاب نظم الادلّة فى اصول الملّة و كتاب المسائل و العلل فى المذاهب و الملل از اختلاف فقيهان در مقدّمات اصول دين و مسائلى كه دربارهء آن خلاف كردهاند ، و مذهب آنها كه پيرو ظاهرند و قياس و رأى و استحسان را در احكام دين باطل شمارند ، زيرا خدا - جلّ و عزّ - دين را كامل كرده و راه را نموده و در آيات منزل و احاديث مفصّل خويش چيزها كه مكلّفان مىبايد از آن بپرهيزند بيان كرده و از تقليد بازشان داشته و فرموده كه از حدود آيات و احاديث تجاوز نكنند . و چون دربارهء ديگر مسائل مربوط به آن ، از سخن در اصول عقلى و سماعى و فتوا و حكم و ديگر فنون علم و اقسام خبر ، سخنى به ميان نيامده بود مناسب ديديم از پى كتابهاى سابق كتاب هفتم را به اختصار به نام التّنبيه و الإشراف را تأليف كنيم ، و اين از پس كتاب الاستذكار لما جرى فى سالف الأعصار آمده است و شمّهاى است از هيئت افلاك و تأثير نجوم و تركيب عناصر و چگونگى اعمال آن با شرح تقسيم زمان و فصول سال و مراحل هر فصل و اختلافى كه دربارهء فصل نخستين هست . و هم از مواد گيتى است و ديگر چيزها ، و از بادها و جهت وزش و عمل و اثر آن و هم از شكل زمين و آنچه دربارهء مساحت و قسمتهاى آباد و ويران گفتهاند ، و از جهات و آفاق و خواصّ آن و تاثيرى كه در ساكنان خود دارد ، و مطالب مربوط بدان . و هم از هفت اقليم و تقسيمات و حدود آن و سخنانى كه دربارهء طول و عرض اقاليم و انتساب آن به ستارگان هفتگانه - پنج ستاره و دو نيّر - گفتهاند ، و وصف اقليم چهارم و مزيّت آن بر اقليمهاى ديگر و فضايلى كه مايهء امتياز مردم آن بر مردم اقاليم ديگر است ، و مطالب مربوط به آن از قبيل سخن دربارهء طول و عرض بلاد و تأثير
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 141
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٤١